بررسی عوامل مؤثر بر مدیریت مصرف آب با استفاده از روش دلفی در حوضه آبریز مرکزی استان زنجان
الموضوعات : Educationalهادی یاسر 1 , مظفرالدین شهبازی 2 , میثم موسائی 3
1 - دانشجوی دکتری جامعه شناسی گرایش اقتصادی و توسعه، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - استاد یار گروه جامعه شناسی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم انسانی و هنر، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران
3 - استاد گروه جامعه شناسی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
الکلمات المفتاحية: مدیریت مصرف آب, روش دلفی, عوامل اجتماعی, حوضه آبریز مرکزی, زنجان.,
ملخص المقالة :
بحران آب به یکی از چالشهای اساسی ایران تبدیل شده است و حوضه آبریز مرکزی استان زنجان نیز از این قاعده مستثنی نیست. مدیریت نادرست مصرف آب، بهویژه در بخش کشاورزی، موجب تشدید این بحران گردیده است. درک عوامل اجتماعی، فرهنگی، مدیریتی و قانونی مؤثر بر این مدیریت، گامی ضروری برای یافتن راهحلهای پایدار است. هدف: هدف این پژوهش، شناسایی و اولویتبندی عوامل کلیدی مؤثر بر مدیریت مصرف آب در حوضه آبریز مرکزی زنجان از دیدگاه خبرگان و ارائه الگوی جامعهشناختی مبتنی بر یافتههای کیفی بود. روش بررسی: این پژوهش به روش کیفی و با تکنیک دلفی کلاسیک در سه مرحله انجام شد. جامعه آماری پژوهش را ۳۰ نفر از مدیران، کارشناسان ارشد سازمان جهاد کشاورزی، اداره آب منطقهای و کشاورزان خبره استان زنجان تشکیل دادند که به صورت هدفمند انتخاب شدند. ابزار گردآوری دادهها، پرسشنامههای باز و نیمهباز بود که در سه مرحله تکمیل و نتایج آنها با استفاده از تکنیکهای تحلیل محتوای کیفی و درصد فراوانی، تجزیه و تحلیل شد. یافتهها: بر اساس یافتههای حاصل از سه مرحله اجرای دلفی، عوامل مؤثر در ۱۰ مقوله اصلی دستهبندی شدند: ۱. قوانین مصوب ناقص و متناقض (با فراوانی تأیید ۹۳٪)، ۲. ضعف در حکمرانی و هماهنگی نهادی (۸۷٪)، ۳. کمبود انگیزه اجتماعی و اقتصادی در بهرهبرداران (۸۳٪)، ۴. پایین بودن سرمایه فرهنگی و آگاهی (۸۰٪)، ۵. وجود قواعد و عادات نادرست محلی (۷۷٪)، ۶. ضعف فنی و زیرساختی (۷۳٪)، ۷. عدم تخصص و تعهد کافی در نیروی انسانی (۷۰٪)، ۸. نبود رهبری محلی مؤثر (۶۷٪)، ۹. عدم مشارکت اجتماعی (۶۳٪)، و ۱۰. ضعف در برخورد با متخلفان (۶۰٪). این مقولهها نشاندهنده ابعاد مختلفی هستند که مدیریت مصرف آب در منطقه را تحت تأثیر قرار میدهند. نتیجهگیری: نتایج نشان میدهد که حل بحران آب در منطقه تنها از طریق اقدامات فنی میسر نبوده و نیازمند توجه همزمان به عوامل اجتماعی، فرهنگی، مدیریتی و قانونی است. بازنگری اساسی در قوانین، تقویت حکمرانی یکپارچه آب، سرمایهگذاری بر آموزش و ارتقای سرمایه فرهنگی، و بهرهگیری از رهبران محلی میتواند به بهبود مدیریت مصرف آب در حوضه آبریز مرکزی زنجان بینجامد.
منابع
۱. ازکیا، م.، احمدرش، ر.، و پرتازیان، ک. (۱۳۹۷). روشهای تحقیق کیفی از نظریه تا عمل. جلد دوم. تهران: انتشارات کیهان.
۲.کردوانی، پ. (۱۳۹۱). منابع و مسائل آب در ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
۳. فاضلی، م. (۱۳۹۵). رانت آب، بیانگر ایران. ماهنامه مهرنامه، ۴۴(۹۴): ۱۲۷-۱۳۶.
۴. لهسایی زاده، ع.، جهانداری، ج.، و منصوریان، م. (۱۳۹۰). عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر الگوی مصرف آب در میان شهروندان شیراز. مجله مطالعات اجتماعی ایران، ۹(۸۹): ۱۵۹-۱۸۲.
۵. زندحسامی، ح.، و فرهادی، ک. (۱۳۹۷). بازاندیشی در نظام آیندهاندیشی (مطالعه موردی: آب). فصلنامه علوم اجتماعی، ۷۷(۹۶): ۳۱۴-۳۶۰.
۶. شهبازی، م.، یاسر، ح.، و موسایی، م. (۱۴۰۲). تبیین الگوی جامعهشناختی مدیریت مصرف آب در حوضه آبریز مرکزی استان زنجان. علوم و تکنولوژی محیط زیست، ۲۵(۴): ۲۵-۴۱.
7.Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241-258). New York: Greenwood.
8.Cosgrove, W. J., & Loucks, D. P. (2015). Water management: Current and future challenges and research directions. Water Resources Research, 51(6), 823-839.
9.Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. Berkeley: University of California Press.
10.Madani, K. (2015). Iran's looming water crisis. The Middle East in London, 11(5), 8-9.
11.Murphy, B., & Dalen, H. (2003). Crisis management and social capital. Journal of Social Welfare, 11(82), 243-263.
12.Ringler, C., Zhu, T., & Rosegrant, M. W. (2019). Viewing agricultural water management through a systems analysis lens. Water Resources Research, 55(2), 778-791.