تدوین مدل بومی روزنامه نگاری بحران در رسانه ها برای مواجهه با بحران آب
محورهای موضوعی : علمینرگس حسینی 1 , باقر ساروخانی 2 , امید علی مسعودی 3
1 - دانشجو، گروه ارتباطات، دانشکده فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه سوره، تهران، ایران
2 - استاد، گروه علوم ارتباطات اجتماعی، دانشکده فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه سوره، تهران، ایران
3 - استاد،گروه ارتباطات، دانشکده فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه سوره، تهران، ایران.
کلید واژه: روزنامهنگاری بحران, رسانه, بحران آب, مدیریت بحران, مدل بومی, ارتباطات بحران,
چکیده مقاله :
بحران آب در ایران ناشی از برداشت بیش از ظرفیت منابع تجدیدپذیر و کاهش محسوس منابع سطحی و زیرزمینی است که علیرغم پیامدهای گسترده، درک جامعی از آن در جامعه وجود ندارد. رسانهها به عنوان نهادی تأثیرگذار، نقش کلیدی در آگاهیبخشی، مدیریت و پیشگیری از بحران آب دارند و توجه به روزنامهنگاری بحران در این حوزه ضروری است. هدف این پژوهش، تدوین مدل بومی روزنامهنگاری بحران برای مواجهه مؤثر رسانهها با بحران آب در ایران است. روش تحقیق تلفیقی شامل بخش کیفی با بهکارگیری روش دلفی (۵ راند، 15 خبره شامل روزنامهنگاران، اساتید ارتباطات و کارشناسان آب) برای استخراج شاخصها و ارائه الگوی مفهومی پژوهش، و بخش کمی با روش مدلسازی معادلات ساختاری (SEM) و استفاده از تکنیک PLS-SEM بر مبنای دادههای 60 نفر از کارشناسان رسانه است. یافتهها مدل بومی روزنامهنگاری بحران را در پنج بعد مدیریت پایدار منابع آب، پیشگیری و آمادگی، فرهنگسازی و فشار عمومی، چالشها و موانع رسانهای، و آگاهیبخشی و آموزش نشان میدهد. نتایج PLS-SEM، تأثیر مثبت این ابعاد بر مدیریت بحران آب را با ضریب تعیین ۰.۶۲۲ R²= و روابط معنادار (۰.۰۵ P<) تأیید میکند. ابعاد "مدیریت پایدار منابع آب" و "پیشگیری و آمادگی" بیشترین اثرگذاری مثبت را داشته و نقش تقویتکننده در همسویی رسانهها ایفا میکنند. در مقابل، بعد "چالشهای مداخله رسانهای" رابطه منفی با عملکرد کلی دارد که بهعنوان عامل بازدارنده در انتقال پیامهای مدیریتی و تصمیمسازی رسانهها عمل میکند. این مدل بومی میتواند به بهبود اطلاعرسانی، افزایش حساسیت عمومی، رفع موانع رسانهای و سیاستگذاری مؤثر کمک کند و رسانهها را از اطلاعرسان به کنشگر حکمرانی ارتقا میدهد.
The water crisis in Iran is caused by the overexploitation of renewable resources and the significant reduction of surface and groundwater resources, which, despite its widespread consequences, lacks a comprehensive understanding in society. The media, as an influential institution, plays a key role in raising awareness, managing, and preventing the water crisis, and attention to crisis journalism in this area is essential. The aim of this research is to develop a local model of crisis journalism for the media to effectively confront the water crisis in Iran. The integrated research method includes a qualitative part using the Delphi method (5 rounds, 15 experts including journalists, communication professors, and water experts) to extract indicators and present a conceptual research model, and a quantitative part using the structural equation modeling (SEM) method and the use of the PLS-SEM technique based on data from 60 media experts. The findings show the indigenous model of crisis journalism in five dimensions: sustainable water resources management, prevention and preparedness, culture building and public pressure, media challenges and barriers, and awareness and education. The PLS-SEM results confirm the positive impact of these dimensions on water crisis management with a coefficient of determination of 0.622 R²= and significant relationships (P<0.05). The dimensions of "sustainable water resources management" and "prevention and preparedness" have the highest positive impact and play a reinforcing role in media alignment. In contrast, the dimension of "media intervention challenges" has a negative relationship with overall performance, which acts as a deterrent in the transmission of management messages and media decision-making. This indigenous model can help improve information dissemination, increase public sensitivity, remove media barriers, and effective policymaking, and elevate the media from informants to governance actors.
منابع فارسی:
1. پایگذار، م.، پایگذار، ف.، & خلیلی مهر، ت. (۱۳۹۹). بررسی رویکردها و نظریههای شهرسازی متقدم و متأخر معاصر در مدیریت بحران شهری. دومین کنفرانس بینالمللی توسعه علوم جغرافیا و گردشگری و توسعه پایدار ایران.
2. پارسونز، و. (۱۳۸۵). مبانی سیاستگذاری عمومی و تحلیل سیاستها (ح. ملکمحمدی، مترجم). پژوهشكده مطالعات راهبردی.
3. حاجیمحمدی، ع. (۱۳۹۳). رسانههای نوین و تحولات بینالمللی. مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما.
4. خانیکی، ه.، & موسوی، س. ث. (۱۳۹۸). بازنمایی مسئله آب ایران در روزنامهها؛ تحلیل محتوای روزنامههای ایران، شرق، دنیای اقتصاد، و کیهان؛ از سال ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷. مطالعات میانرشتهای در علوم انسانی، ۱۱(۴)، ۷۶-۹۳.
5. شریفی زینب، مظفری افسانه، دلاور علی، & فرهنگی علی اکبر (۱۳۹۹). تحلیل محتوای گزارشهای زیست محیطی در مطبوعات ایران بر اساس معیارهای روزنامه نگاری محیط زیست. مجله مطالعات فرهنگ و ارتباطات، ۱۹(۴۱).
6. عاملی رنانی، س. ر.، بیچرانلو، ع.، & غلامی، ف. (۱۴۰۰). رسانههای اجتماعی و ارتباطات زیست محیطی؛ تحلیل پیامهای بحران آب ایران در توییتر فارسی بر مبنای عدالت زیست محیطی. مطالعات جامعه شناختی، ۲۸(۱).
7. فرقانی، م. م. (۱۳۸۷). روزنامهنگاری بحران. دانشگاه آزاد اسلامی.
8. قاسمی، ح. (۱۴۰۲). مبانی نظری ارتباطات. انتشارات دانشگاه تهران.
9. ملک محمدی، س.، میرباقری، س. ا.، & احتشامی، م. (۱۳۹۷). بحران آب و مروری بر راهکارهای مدیریت بحران آب. دومین کنسرسیوم بین المللی محیط زیست-ایران-ارمنسان.
10. میرزاخانیان، آ.، بختیاری، ز. (۱۳۹۵). بررسی بازتاب مطبوعاتی شرایط بحران آب شرب در تهران در روزنامههای کثیرالانتشار (ایران و جام جم). مطالعات رسانهای، ۱۰(۳۱)، ۲۴-۴۶.
11. نوری، ل. (۱۴۰۴). بحران آب در ایران. انتشارات یافته.
منابع انگلیسی:
1. Amiri, M., & Khaledi, M. (2021). Social media and environmental communication: A study of water crisis coverage in Iran. Journal of Media and Environment, 5(1), 44-60.
2. Amiraslani, F., & Dragovich, D. (2021). Environmental changes in Iran: A comprehensive review. Journal of Arid Environments, 192, 104537.
3. Barati, A. A. (2023). Climate change is the major cause of water scarcity and fuels water crisis in Iran. Environmental Research, 217, Article 114704.
4. Barati, A. A. (2023). Water crisis in Iran: A system dynamics approach on policy and management. Environmental Research, 217, 114704.
5. Chin, W. W. (2010). How to write up and report PLS analyses. In M. Sarstedt & C. M. Ringle (Eds.), Handbook of Partial Least Squares (pp. 655-690). Springer.
6. Darabi, G. (2021). Iran’s water crisis. Water Alternatives, 14(3), 695-706.
7. Darabi, G. (2023). Thirsty Borders: Iran's Water Crisis and Security Challenges with Its Neighbors. Rasana Journal, (2).
8. Foltz, R. (2002). Islamic environmentalism: Resource conservation, religion, and politics in Iran. State University of New York Press.
9. Hair, J. F., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2019). Partial least squares structural equation modeling: Rigorous applications, better results and higher acceptance. Long Range Planning, 46(1-2), 1-12.
10. Henseler, J., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2015). A new criterion for assessing discriminant validity in variance-based structural equation modeling. Journal of the Academy of Marketing Science, 43(1), 115-135.
11. IPCC. (2023). Climate change and water resource management. Intergovernmental Panel on Climate Change.
12. Katz, E., Blumler, J. G., & Gurevitch, M. (1974). Utilization of mass communication by the individual. In J. G. Blumler & E. Katz (Eds.), The uses of mass communications: Current perspectives on gratifications research (pp. 19-32). Sage.
13. Khazaei, Z., & Faramarzi, M. (2022). Analysis of groundwater depletion and its socio-economic impacts in Iran. Hydrogeology Journal, 30, 1751-1763.
14. Lehane, J. (2014). Over-extraction impact assessment on groundwater systems: Case studies from Iran. Groundwater Science and Policy, 2(3), 45-58.
15. Madani, K. (2014). Iran’s water crisis: challenges and opportunities. Water Resources Management, 28(1), 1-12.
16. Madani, K. (2014). Water management in Iran: What is causing the looming crisis? Journal of Environmental Studies, 12(2), 25-36.
17. Madani, K. (2019). Water crisis management in Iran. Journal of Environmental Studies, 10(1), 45-67.
18. Madani, K., AghaKouchak, A., & Mirchi, A. (2016). Iran’s socioeconomic drought: Challenges of a water-bankrupt nation. Iranian Studies, 49(6), 997-1016.
19. McQuail, D. (2010). McQuail’s mass communication theory (6th ed.). Sage.
20. NPR. (2025). Iran's water crisis. NPR.
21. Parsons, W. (2006). Public policy: An introduction to the theory and practice of policy analysis. Ashgate Publishing.
22. Rezayan, A. (2016). Future studies of water crisis in Iran based on processing big data. Water Science and Technology, 74(2), 253-260.
23. Rogers, E. M. (1995). Diffusion of innovations (4th ed.). Free Press.
24. Rogers, E. M. (2003). Diffusion of innovations (5th ed.). Free Press.
25. Salami, M. (2020). The water crisis and decline of legitimacy in Iran. Political Science Quarterly, 135(1), 33-52.
26. Salemi, M., Ahmadi-Givi, F., & Mollahasani-Aghbash, S. (2020). Water quality deterioration in Iran: Causes and mitigation strategies. Environmental Monitoring and Assessment, 192(4), 266.
27. SmartPLS Official Website. (2019). What is PLS-SEM? Retrieved from https://www.smartpls.com/
28. Talebi, M. (2023). Water crisis in Iran and its security consequences. Journal of Security Studies, 15(4), 112-130.
29. UNESCO. (2019). UN World Water Development Report: Leaving No One Behind. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
30. UNESCO. (2023). Water scarcity and management. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
31. Water Diplomat. (2025, August 14). Iran facing acute water crisis, situation in Teheran critical. The Water Diplomat.