بررسی بازتاب اصول اعتقادی شیعۀ امامیه در آثار عزیز نسفی (مطالعۀ موردی: عدل)
محورهای موضوعی : Islamic theology
اسماعیل تاج بخش
1
,
داود اسپرهم
2
,
سید محمد حسینی
3
,
سجاد منیعی
4
1 - استاد، زبان و ادبیات فارسی، ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 - استاد، زبان و ادبیات فارسی، ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، علامه طباطبائی، تهران، ایران
3 - استاد، زبان و ادبیات عرب، ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، علامه طباطبائی، تهران، ایران
4 - دانشجوی دکتری، زبان و ادبیات فارسی، ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، علامه طباطبائی، تهران، ایران
کلید واژه: کلام, شیعۀ امامیه, عزیز نسفی, عدل, ادبیات عرفانی.,
چکیده مقاله :
عزیز بن محمد نسفی از نامدار¬ترین عارفان قرن هفتم هجری است. وی در آثارش همزمان با مسائل عرفانی، به مباحث کلامی و فلسفی نیز پرداخته و ضمن بیان نظرهای خویش از آراء اهل تناسخ، اهل حکمت، اهل شریعت و اهل وحدت سخن به میان آورده است. از جمله مسائل کلامی که مطمح نظر نسفی بوده، بحث¬های پیرامون عدل الهی است. او گاهی فقط بازتاب¬دهندۀ عقاید دیگران است و گاهی هم باورهای خود را نوشته است. پرسش بنیادین پژوهش پیش رو، که با روش تحلیلی- توصیفی به انجام رسیده، این است که در مباحث ذیل عدل الهی نسفی صرفاً انعکاس¬گر عقاید امامیه است یا خود نیز به آن¬ها باورمند بوده. بررسی¬ها نشان می¬دهد که نسفی در موضوع عدل الهی از میان فرقه¬های کلامی، نه¬تنها کلام امامیه را بازتاب داده که متأثر از آن¬ها و معتقد به آن¬ها نیز بوده است. او راجع¬به جبر و اختیار طریق مستقیم را «امر بین الامرین» خوانده، در رویارویی با قضا و قدر تقدیرگراییِ مطلق را نقد و رد کرده و انسان را مختار و توانمند و مجهّز به سلاح قَدَر دانسته و انجام هر کاری از خداوند را که عقلاً و شرعاً قبیح و با عدالت منافات داشته باشد، نپذیرفته است. توجه به چنین دیدگاه¬هایی از عزیز نسفی خود دلیلی قاطع و آشکار برای اثبات نفوذ اندیشه¬های شیعی در ادبیات عرفانی قرن هفتم است.
Aziz ibn Mohammad Nasafi is one of the most famous mystics of the seventh century. In his books, along with mystical issues, he has also discussed theological and philosophical issues and while expressing his opinions, he has mentioned the opinions of the people of reincarnation, Philosophers, the people of Sharia and the people of unity. Among the theological issues that have been subject to Nasafi's opinion are the debates about divine justice. Sometimes he only reflects the opinions of others and sometimes he wrote his own beliefs. The fundamental question of the upcoming research, which has carried out with the analytical-descriptive method, is that in the Discussions about divine justice, Nasafi is merely reflecting the Shia Imamia beliefs or he himself believed in them. Investigations show that Nasafi, not only reflected the teachings of the Imamia, but was also influenced by them and believed in them. He beliefs the best opinion about Predestination and discretion is "a matter between the two things" and In the face of God's destiny, he has criticized and rejected absolute determinism and he considered man to be free and capable and equipped with weapons of choice and to do everything from God which is intellectually and religiously ugly and contrary to justice, he has not accepted. Paying attention to such views of Aziz Nasafi is a decisive and obvious reason to prove the influence of Shia ideas in the mystical literature of the seventh century.
قرآن مجید
احمدی، جمال. (1387). عدل الاهی در نظام فکری حکیم سنایی. مجله دانشکده علوم انسانی دانشگاه سمنان. 7(22). 7-26
اسکندری، حمید و رهبر، حسن. (1401). جلال¬الدین بلخی بیرون از بازی جبر و اختیار. فصلنامۀ علمی حکمت و فلسفه. 18(71). 1-22
پایگاه اینترنتی اسلامکوئست: https://www.islamquest.net/fa/archive/fa63882
#حسینی¬فر، رضا و خداداد، زینب. (1397). بازخوانی جبر و اختیار در ساحت آموزه¬های عرفانی. آینۀ معرفت. 18(57). 47-70
زرین¬کوب، عبدالحسین. (1396). دنبالۀ جستجو در تصوف ایران. چ 11. تهران: امیرکبیر.
صفا، ذبیح¬الله. (1390). تاریخ ادبیات در ایران. ج 1/3. چ 16. تهران: فردوس
غلامرضایی، محمد. (1388). سبک¬شناسی نثرهای صوفیه از قرن پنجم تا اوایل قرن هشتم(کلیات). چ 1. تهران: دانشگاه شهید بهشتی
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب. (بی تا). اصول کافی. ترجمه و شرح سید جواد مصطفوی. ج 1-3. تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل بیت.
مدرسی طباطبائی، سید حسین. (1398). مکتب در فرایند تکامل(نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین). ترجمۀ هاشم ایزدپناه. چ 14. تهران: کویر.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1396). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. ترجمه و شرح سید هاشم رسولی محلاتی. دورۀ 2 جلدی. چ 13. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1333). النکت الاعتقادیه. ترجمۀ محمدجواد مشکور. تبریز: کتاب¬فروشی حقیقت.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1402). اندیشه¬نامۀ کلامی امامیه و فرق اسلامی به روایت شیخ مفید(ترجمه و تحقیق اوائل المقالات). سید عابدرضا نوشاد رضوی. چ 2. قم: مرکز بین¬المللی ترجمه و نشر مصطفی.
مقداد، فاضل. (1387). شرح باب الحادی عشر. ترجمه، تصحیح و توضیح علی¬اصغر حلبی. چ 5. تهران: اساطیر.
نسفی1، عزیزالدین بن محمد. (1391). بیان التنزیل. تصحیح و تعلیقات سید علی¬اصغر میرباقری¬فرد. چ 1. تهران: سخن.
نسفی2، عزیزالدین بن محمد. (1391). کشف الحقایق. تصحیح و تعلیقات سید علیاصغر میرباقری¬فرد. چ 1. تهران: سخن.
نسفی، عزیزالدین بن محمد. (1381). زبدة الحقایق. تصحیح و تعلیقات حق¬وردی ناصری. چ 2. تهران: طهوری.
ــــــــــــــــــــــــــ (1398). مجموعۀ رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل. تصحیح ماریژان موله. چ 15. تهران: طهوری.
ــــــــــــــــــــــــــ (1352). مقصد اقصی. گنجینۀ عرفان. به تصحیح و مقابلۀ حامد ربانی. صص 210-285. تهران: گنجینه.
ــــــــــــــــــــــــــ (1397). منازل السائرین الی الله. تصحیح و شرح داود اسپرهم. چ 2. تهران: آرایان.