بررسی بازتاب اصول اعتقادی شیعۀ امامیه در آثار عزیز نسفی (مطالعۀ موردی: عدل)
الموضوعات : Islamic theology
اسماعیل تاج بخش
1
,
داود اسپرهم
2
,
سید محمد حسینی
3
,
سجاد منیعی
4
1 - استاد، زبان و ادبیات فارسی، ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 - استاد، زبان و ادبیات فارسی، ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، علامه طباطبائی، تهران، ایران
3 - استاد، زبان و ادبیات عرب، ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، علامه طباطبائی، تهران، ایران
4 - دانشجوی دکتری، زبان و ادبیات فارسی، ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، علامه طباطبائی، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: کلام, شیعۀ امامیه, عزیز نسفی, عدل, ادبیات عرفانی.,
ملخص المقالة :
عزیز بن محمد نسفی از نامدار¬ترین عارفان قرن هفتم هجری است. وی در آثارش همزمان با مسائل عرفانی، به مباحث کلامی و فلسفی نیز پرداخته و ضمن بیان نظرهای خویش از آراء اهل تناسخ، اهل حکمت، اهل شریعت و اهل وحدت سخن به میان آورده است. از جمله مسائل کلامی که مطمح نظر نسفی بوده، بحث¬های پیرامون عدل الهی است. او گاهی فقط بازتاب¬دهندۀ عقاید دیگران است و گاهی هم باورهای خود را نوشته است. پرسش بنیادین پژوهش پیش رو، که با روش تحلیلی- توصیفی به انجام رسیده، این است که در مباحث ذیل عدل الهی نسفی صرفاً انعکاس¬گر عقاید امامیه است یا خود نیز به آن¬ها باورمند بوده. بررسی¬ها نشان می¬دهد که نسفی در موضوع عدل الهی از میان فرقه¬های کلامی، نه¬تنها کلام امامیه را بازتاب داده که متأثر از آن¬ها و معتقد به آن¬ها نیز بوده است. او راجع¬به جبر و اختیار طریق مستقیم را «امر بین الامرین» خوانده، در رویارویی با قضا و قدر تقدیرگراییِ مطلق را نقد و رد کرده و انسان را مختار و توانمند و مجهّز به سلاح قَدَر دانسته و انجام هر کاری از خداوند را که عقلاً و شرعاً قبیح و با عدالت منافات داشته باشد، نپذیرفته است. توجه به چنین دیدگاه¬هایی از عزیز نسفی خود دلیلی قاطع و آشکار برای اثبات نفوذ اندیشه¬های شیعی در ادبیات عرفانی قرن هفتم است.
قرآن مجید
احمدی، جمال. (1387). عدل الاهی در نظام فکری حکیم سنایی. مجله دانشکده علوم انسانی دانشگاه سمنان. 7(22). 7-26
اسکندری، حمید و رهبر، حسن. (1401). جلال¬الدین بلخی بیرون از بازی جبر و اختیار. فصلنامۀ علمی حکمت و فلسفه. 18(71). 1-22
پایگاه اینترنتی اسلامکوئست: https://www.islamquest.net/fa/archive/fa63882
#حسینی¬فر، رضا و خداداد، زینب. (1397). بازخوانی جبر و اختیار در ساحت آموزه¬های عرفانی. آینۀ معرفت. 18(57). 47-70
زرین¬کوب، عبدالحسین. (1396). دنبالۀ جستجو در تصوف ایران. چ 11. تهران: امیرکبیر.
صفا، ذبیح¬الله. (1390). تاریخ ادبیات در ایران. ج 1/3. چ 16. تهران: فردوس
غلامرضایی، محمد. (1388). سبک¬شناسی نثرهای صوفیه از قرن پنجم تا اوایل قرن هشتم(کلیات). چ 1. تهران: دانشگاه شهید بهشتی
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب. (بی تا). اصول کافی. ترجمه و شرح سید جواد مصطفوی. ج 1-3. تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل بیت.
مدرسی طباطبائی، سید حسین. (1398). مکتب در فرایند تکامل(نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین). ترجمۀ هاشم ایزدپناه. چ 14. تهران: کویر.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1396). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. ترجمه و شرح سید هاشم رسولی محلاتی. دورۀ 2 جلدی. چ 13. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1333). النکت الاعتقادیه. ترجمۀ محمدجواد مشکور. تبریز: کتاب¬فروشی حقیقت.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1402). اندیشه¬نامۀ کلامی امامیه و فرق اسلامی به روایت شیخ مفید(ترجمه و تحقیق اوائل المقالات). سید عابدرضا نوشاد رضوی. چ 2. قم: مرکز بین¬المللی ترجمه و نشر مصطفی.
مقداد، فاضل. (1387). شرح باب الحادی عشر. ترجمه، تصحیح و توضیح علی¬اصغر حلبی. چ 5. تهران: اساطیر.
نسفی1، عزیزالدین بن محمد. (1391). بیان التنزیل. تصحیح و تعلیقات سید علی¬اصغر میرباقری¬فرد. چ 1. تهران: سخن.
نسفی2، عزیزالدین بن محمد. (1391). کشف الحقایق. تصحیح و تعلیقات سید علیاصغر میرباقری¬فرد. چ 1. تهران: سخن.
نسفی، عزیزالدین بن محمد. (1381). زبدة الحقایق. تصحیح و تعلیقات حق¬وردی ناصری. چ 2. تهران: طهوری.
ــــــــــــــــــــــــــ (1398). مجموعۀ رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل. تصحیح ماریژان موله. چ 15. تهران: طهوری.
ــــــــــــــــــــــــــ (1352). مقصد اقصی. گنجینۀ عرفان. به تصحیح و مقابلۀ حامد ربانی. صص 210-285. تهران: گنجینه.
ــــــــــــــــــــــــــ (1397). منازل السائرین الی الله. تصحیح و شرح داود اسپرهم. چ 2. تهران: آرایان.