بررسی تحلیلی- انتقادی معنا، سازواری مفهومی و امکان آموزش فلسفه به کودکان با تمرکز بر رویکرهای (p4c) و (pwc)
محورهای موضوعی : تاریخ و ماهیت رشته فلسفهٔ تعلیموتربیت، مکاتب و رویکردهای فلسفهٔ تعلیموتربیت قدیم و جدید ،تاریخ اندیشه و عمل تربیتی (سیاستها، برنامهها، اقدامات و...) مفاهیم، گزارهها و نظریههای تربیتی آراء مربیان و فیلسوفان تربیتی روششناسی پژوهشهای تربیتی انواع تربیت مسائل تعلیموتربیت ایران و جهان برنامه درسی و آموزش در رشتههای گوناگون
1 - عضو هیات علمی
کلید واژه: آموزش فلسفه به کودکان, تفکرفلسفی, تفکرخلاق, تفکر انتقادی, ,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-مفهومی، به واکاوی چالشهای معنایی و سازواری مفهومی آموزش فلسفه به کودکان میپردازد. تمرکز اصلی بر برنامه متیو لیپمن (P4C) و تناقضات موجود میان نام این برنامه، اهداف اعلامشده و فرآیندهای واقعی آن است. مقاله در پی پاسخ به این پرسش است که آیا فعالیتهای صورتگرفته در قالب این برنامه را میتوان «فلسفه» به معنای واقعی آن دانست و عبارت «آموزش فلسفه به کودکان» تا چه حد دال بر ماهیت این برنامه است.
روش پژوهش، تحلیل مفهومی است که در آن، نویسنده با نقد و مقایسه دیدگاههای فیلسوفانی چون لیپمن، برنیفی و کیچنر، و همچنین روانشناسانی نظیر گیلفورد و تورنس، به تبیین دقیقتر مفاهیم کلیدی «فلسفه»، «تفکر انتقادی»، «تفکر خلاق» و «تفکر توام با علاقه» میپردازد. این تحلیل با هدف روشنسازی ابعاد فرآیندی و نتیجهای فلسفه و تطبیق آن با محتوای برنامههای اجرایی صورت میگیرد.
یافتههای پژوهش نشان میدهد که تعریف فلسفه به مثابه «فرآیند پژوهش» به همراه «نتایج آن»، چالش اصلی پیش روی برنامههای آموزش فلسفه به کودکان است. بر این اساس، اگرچه برنامه لیپمن شامل ابزارهای ضروری برای پرورش تفکر فلسفی (مانند تفکر انتقادی، خلاق و مهارتهای استدلالی) است، اما فعالیتهای «اجتماع پژوهشی» در آن لزوماً به تولید نظریههای فلسفی مستدل در خصوص مسائل انتزاعی و عام منجر نمیشود. همچنین، «تفکر توام با علاقه» بیشتر به عنوان یک پیشنیاز انگیزشی برای ورود به بحثها عمل میکند تا نوعی سوم از تفکر در کنار تفکر نقاد و خلاق
Employing a conceptual-analytical approach, this study investigates the semantic challenges and conceptual coherence of teaching philosophy to children. It primarily focuses on Matthew Lipman's program (P4C), analyzing the discrepancies between its title, declared objectives, and actual practices. The paper seeks to answer whether the program's activities can be considered "philosophy" in its truest sense and to what extent the phrase "philosophy for children" accurately reflects its essence.
The research methodology is conceptual analysis, wherein the author critically compares perspectives from philosophers like Lipman, Bernof, and Kitchener, and psychologists such as Guilford and Torrance, to elucidate the key concepts of "philosophy," "critical thinking," "creative thinking," and "caring thinking." This analysis aims to clarify the process-oriented and outcome-oriented dimensions of philosophy and align them with the program's implemented content.
The findings reveal that the core challenge lies in defining philosophy as both a process of inquiry and its resultant outcomes. Consequently, while Lipman's program equips learners with essential tools for fostering philosophical thought (e.g., critical and creative thinking, reasoning skills), the "community of inquiry" activities do not necessarily culminate in producing reasoned philosophical theories about abstract and universal matters. Furthermore, "caring thinking" functions less as a third mode of thought alongside critical and creative thinking, and more as a motivational prerequisite for engaging in discussion.
منابع فارسی • اطهری، اکبر، شعبانی، حسن و فتحی، رضا. (۱۳۸۸). تفکر انتقادی و راههای پرورش آن. تهران: انتشارات ویستار.
• برنیفی، اسکار. (۱۳۹۱). فلسفه در عمل: مقدمهای بر پرسش و روش. ترجمه: سید امیر حسینی. تهران: انتشارات حکمت.
• پور، سیف. (۱۳۸۹). روانشناسی پرورشی نوین. تهران: انتشارات دوران.
• راسل، برتراند. (۱۳۷۰). مسائل فلسفه. ترجمه: یحیی مهدوی. تهران: انتشارات خوارزمی.
• شعبانی، حسن. (۱۳۸۱). روشها و فنون تدریس. تهران: انتشارات سمت.
• شفیلد، دیوید. (۱۳۷۵). فلسفه برای کودکان. ترجمه: غلامعلی حداد عادل. تهران: انتشارات افق.
• فیشر، رابرت. (۱۳۸۲). آموزش به کودکان تفکر کردن. ترجمه: کیانزاده. تهران: انتشارات سمت.
• قائدی، یحیی. (۱۳۸۵). «بررسی بنیادهای نظری برنامه درسی فلسفه برای کودکان از دیدگاه فیلسوفان عقلگرا». فصلنامه مطالعات برنامه درسی، شماره ۴.
• قائدی، یحیی. (۱۳۸۶). «امکان آموزش فلسفه به کودکان: چالش بر سر مفهوم فلسفه». فصلنامه مطالعات برنامه درسی، شماره۷.
• لیپمن، متیو. (۱۳۸۲). فلسفه در کلاس درس. ترجمه: ابراهیم رضوانی. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
• مرعشی، سید علی و همکاران. (۱۳۸۶). «اثربخشی برنامه فلسفه برای کودکان بر توانایی حل مسئله و خلاقیت دانشآموزان». فصلنامه نوآوریهای آموزشی، سال پنجم، شماره ۲.
• ناجی، سعید. (۱۳۸۳). فلسفه برای کودکان و نوجوانان (گفتگو با متیو لیپمن). تهران: انتشارات طرح نقد.
• ناجی، سعید. (۱۳۸۶). درآمدی بر فلسفه برای کودکان و نوجوانان: گزارش رویکردها و برنامهها. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
• ناجی، سعید. (۱۳۸۹). فلسفه برای کودکان و نوجوانان (مطالعه موردی: برنامه لیپمن). تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
• ناجی، سعید و قاضی زاده، محمد. (۱۳۸۶). «بررسی اثربخشی برنامه فلسفه برای کودکان بر پرورش تفکر انتقادی». مجله روانشناسی و علوم تربیتی، سال دوم، شماره ۱.
• ناجی، سعید و همکاران. (۱۳۹۰). «بررسی و تحلیل برنامه فلسفه برای کودکان و نوجوانان با نظر به میزان ابتنای آن بر پراگماتیسم دیویی». پژوهشنامه فلسفه آموزش و پرورش، سال اول، شماره ۲.
منابع انگلیسی • Barrow, W. (2010). Dialogic, participation and the potential for Philosophy for Children. Thinking Skills and Creativity, 5(1), 61–69.
• Brenifier, O. (2012). Philosophy in Practice: An Introduction to the Question and the Method. The Institute of Philosophy Practice.
• Daniel, M.-F., & Auriac, E. (2011). Philosophy, Critical Thinking and Philosophy for Children. Educational Philosophy and Theory, 43(5), 487-507.
•
De Bono, E. (1992). Teaching Thinking. Penguin Books. •
Dewey, J. (1916). Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education. Macmillan. •
Dewey, J. (1938). Logic: The Theory of Inquiry. Henry Holt and Company. •
Ellis, J. (1997). The Philosophy of Education: An Introduction. Continuum. •
Ennis, R. H. (1985). A logical basis for measuring critical thinking skills. Educational Leadership, 43(2), 44-48. •
Fisher, R. (1990). Teaching Children to Think. Simon & Schuster. •
Fisher, R. (2003). Teaching Thinking: Philosophical Enquiry in the Classroom. Continuum. •
Fisher, R. (2005). Creative Minds: Building Communities of Learning for the New Century. Trentham Books. •
Gagné, R. M. (1977). The Conditions of Learning (3rd ed.). Holt, Rinehart and Winston. •
Gardner, H. (1991). The Unschooled Mind: How Children Think and How Schools Should Teach. Basic Books. •
Guilford, J. P. (1967). The Nature of Human Intelligence. McGraw-Hill. • Hand, M. (2008). Can Children be Taught Philosophy? In: M. Hand & C. Winstanley (eds), Philosophy in Schools. Continuum, pp. 3-18
. • Haynes, J. (2002). Children as Philosophers: Learning through Enquiry and Dialogue in the Primary Classroom. Paul Chapman Publishing.
• Kinder, K. (2009). What Philosophy with Children is not: responses to some critics and constructive suggestions for dialogue about the role of P4C in Higher Education. [Working Paper/Online Publication].
• Kitchener, R. S. (1990). The nature of philosophical puzzlement. International Journal of Science Education, 12(4), 415-426.
• Kitchener, R. S. (1995). Piaget's Theory of Cognitive Development. In L. W. Anderson (Ed.), International Encyclopedia of Teaching and Teacher Education (2nd ed.). Pergamon.
•
Lipman, M. (1991). Thinking in Education. Cambridge University Press. •
Lipman, M. (2003). Thinking in Education (2nd ed.). Cambridge University Press. •
McCall, R. J. (1990). Structuring the classroom for philosophical inquiry. Analytic Teaching, 11(1), 15-23. •
Moore, T., & Parker, R. (1994). Critical Thinking (4th ed.). Mayfield Publishing Company. • Morris, A. (1991). The influence of the Philosophy for Children programme on the development of critical thinking. Early Child Development and Care, 68(1), 107-115
. • Murris, K. (2008). Philosophy with Children, The Stingray and the Educative Value of Disequilibrium. Journal of Philosophy of Education, 42(3), 471-487
. •
Norris, S. P. (1985). Synthesis of research on critical thinking. Educational Leadership, 42(8), 40-45. • Paul, R., & Binker, A. (Eds.). (1989). Critical Thinking: What Every Person Needs to Survive in a Rapidly Changing World. Center for Critical Thinking and Moral Critique. • Torrance, E. P. (1974). Torrance Tests of Creative Thinking. Scholastic Testing Service. • Trickey, S., & Topping, K. J. (2004). ‘Philosophy for children’: a systematic review. Research Papers in Education, 19(3), 365-380. • Trickey, S. (2006). Promoting social and cognitive development in schools: The case of philosophy for children. Emotional and Behavioural Difficulties, 11(1), 41-55. • Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press. • White, J. (1992). The aims of education restated. Routledge. • Wilson, J. (1992). Thinking with Concepts. Cambridge University Press. • Woolfolk, A. (1987). Educational Psychology (3rd ed.). Prentice-Hall.