نیکوشنیدن: کنشی فضیلتمندانه در تربیت منش
محورهای موضوعی : تاریخ و ماهیت رشته فلسفهٔ تعلیموتربیت، مکاتب و رویکردهای فلسفهٔ تعلیموتربیت قدیم و جدید ،تاریخ اندیشه و عمل تربیتی (سیاستها، برنامهها، اقدامات و...) مفاهیم، گزارهها و نظریههای تربیتی آراء مربیان و فیلسوفان تربیتی روششناسی پژوهشهای تربیتی انواع تربیت مسائل تعلیموتربیت ایران و جهان برنامه درسی و آموزش در رشتههای گوناگون
1 - دانشگاه فردوسی مشهد
کلید واژه: نیکوشنیدن, تربیتِ منش, زیست فضیلتمندانه, فهمِ مشترک, گفتوگوی اصیل.,
چکیده مقاله :
هدف اصلیِ پژوهش حاضر، تبیین مفهومِ «نیکوشنیدنِ فضیلتمندانه» در تربیتِ منش و ارائۀ چارچویی عملی برای آشکارسازیِ فهم در گفتوگوی کلاسی است. در پرتوِ فرازی از خطبۀ ۷۶ نهجالبلاغه: « خداوند رحمت کند کسى را که چون سخن حکيمانهاى را بشنود، خوب فرا گيرد »، و با الهام از آیۀ ۱۸ سورۀ زمر «آنان كه سخن را مىشنوند و از بهترينش پيروى مىكنند...» و نیز آیۀ ۳۶ سورۀ اسراء «از چیزی که بدان علم نداری پیروی مکن؛ زیرا گوش و چشم و دل، همگی در برابر آن مسئولاند«، این پژوهش میکوشد نیکو شنیدن (استماع تفهمی) را نه صرفاً یک مهارت ارتباطی، بلکه کنشی اخلاقی، عقلانی و مسئولانه در شکلگیری منش انسانی معرفی کند. مسئله آن است که در کلاسهای گفتارمحور، مشارکت غالباً با میزان سخنگفتن سنجیده میشود و در نتیجه «خودِ گویا» برجسته میگردد و «خودِ شنوا» به حاشیه میرود. در چنین فضای آموزشی، ممکن است نشانههای ظاهری توجه، جای فهم را بگیرد و «تظاهر به شنیدن» پدیدآید. این پژوهش با تکیه بر تربیت منش و مدل سهمرحلهای الگوگیری، آموختن و پیجویی (CTS)، چارچوبی مفهومی ارائه میکند که کنش نیکوشنیدن را در چهار رکن اخلاقی،عقلانی، شهروندی و عملکردی تبیین مینماید. برای تمایز نیکوشنیدن از تظاهر به شنیدن، سه شاخص حداقلی پیشنهاد میشود: مکثِ کوتاهِ معنادار، بازگویی و طرح پرسش روشنگر. رویکرد پژوهش تحلیلی–استنتاجی است و نشان میدهد تداوم نیکوشنیدن بهمثابۀ کنشی فضیلتمندانه در مرکز گفتوگو، زمینهساز شکلگیری گفتوگویی اصیل، تعاملِ مسئولانه و زیستِ فضیلتمندانه در کلاس و مدرسه است.
Drawing on Imam Ali’s saying, “May God bless whoever listens to a point of wisdom and retains it,” and guided by Qur’anic principles of selective and accountable listening (39:18; 17:36), this study conceptualizes istimāʿ e tafahhumī, understanding-oriented and ethically accountable listening as a virtuous action within character education. Listening is thus framed not as a mere technical skill, but as a relational and morally accountable practice informed by practical judgment and the aims of education. A central issue arises in talk-centered classrooms, where participation is often measured by frequency of speaking. When spoken contribution serves as the main indicator of engagement, outward signs of attentiveness such as eye contact, nodding, or silence can blur the vital boundary between genuine listening and pretending to listen. In these settings, such cues may be mistakenly interpreted as proof of understanding; over time, compliance may slip into mere pretense, with the appearance of listening replacing authentic understanding. To address this, a normative–operational framework, adapted from the Caught–Taught–Sought (CTS) model, connects virtuous listening to moral, intellectual, civic, and performance virtues. To make understanding visible and distinguish authentic listening from performative mimicry, three minimal indicators are proposed: (1) reflective pausing, (2) restating for verification, and (3) clarifying questions for shared understanding. Through an analytical–deductive approach, the study argues that centering virtuous listening in authentic dialogue transforms the classroom into a space for responsible and understanding-oriented interaction.
Ansari, M. A. (2020). Meshkāt: Tafsīr-e Qur’an [Meshkāt: Qur’anic commentary]. Bayan Hedayat-e Nur. (In Persian)
Arthur, J., & Kristjánsson, K. (2022). *The Jubilee Centre Framework for Character Education in Schools.* Jubilee Centre for Character and Virtues.
Azimi, A., & Afrashi, A. (2020). Polysemy of hearing verbs in Persian: A diachronic, corpus‑based, and cognitive study. *Journal of Linguistics, 11*(2), 132–160.
Burbules, N. C., & Rice, S. (2010). On pretending to listen. *Teachers College Record, 112*(11), 2874–2888. https://doi.org/10.1177/0161468.11011201108
Deal, T. E., & Peterson, K. D. (1999). *Shaping school culture: The heart of leadership.* Jossey‑Bass.
Ghorbani, N. (2023). Styles and communication skills. Binesh‑e No.
Haroutunian‑Gordon, S., & Waks, L. J. (2010). Listening: Challenges for teachers. Teachers College Record, 112(11), 2717–2727. https://doi.org/10.1177/016146811011201107
Knobloch, K. R., & Chabvuta, T. (2025). Dialogic listening as a tool for community‑centred transformation: How students construct listening through community agreements. *International Journal of Listening, 39*(3), 195–207. https://doi.org/10.1080/10904018.2025.2525111
Loureiro. (2025). Toward an understanding of listening as ethics. International Journal of Listening, 39(3), 218–227. https://doi.org/10.1080/10904018.2025.2498736
Makarem Shirazi, N. (n.d.). Sermon 76, Nahj al‑Balaghah (commentary website). Retrieved from http://nmakarem.ir/interpretation/176
McNaughton, D., Hamlin, D., McCarthy, J., Head Reeves, D., & Schreiner, M. (2007). Learning to listen: Teaching an active listening strategy to preservice education professionals. *Topics in Early Childhood Special Education, 27*(4), 223–231. https://doi.org/10.1177/02711214070270040401
Mirzababaei, M. (2017). The conceptual metaphor of hearing (sam‘) and ear (udhn) in Qur’anic verses. Zehn, 72, 67–88. (In Persian)
Motahhari, M. (1999). Ta‘līm va tarbiyat dar Eslām [Education and training in Islam]. Sadra. (In Persian)
Rice, S. (2011). Toward an Aristotelian conception of good listening. Educational Theory, 61(2), 141–153. https://doi.org/10.1111/j.1741‑5446.2011.00396
Rice, S., & Burbules, N. C. (2010). Listening: A virtue account. *Teachers College Record, 112*(11), 2728–2742. https://doi.org/10.1177/016146811011201106
Rud, A. G., & Garrison, J. W. (2010). Reverence and listening in teaching and leading. Teachers College Record, 112(11), 2777–2792.
Schultz, K. (2010). After the blackbird whistles: Listening to silence in classrooms. Teachers College Record, 112(11), 2833–2849. https://doi.org/10.1177/016146811011201101
Tabataba’i, S. M. H. (1995). *Tarjomeh‑ye Tafsir al‑Mizan: Persian translation of Al‑Mizan fi Tafsir al‑Qur’an* (M. B. Mousavi Hamedani, Trans.). Jame‘eh‑ye Modarresin‑e Howzeh‑ye ‘Elmiyeh‑ye Qom; Daftar‑e Entesharat‑e Eslami.