ارزیابی اقدامات حفاظتی آبخیزداری در کاهش فرسایش و رسوبگذاری حوضه آلنزه با استفاده از مدل MPSIAC
محورهای موضوعی : جنگل ها و منابع طبیعیمکرم روانبخش سنگجویی 1 , مائده قربان پور 2 , آرمان انارکی 3
1 - عضو هیئت علمی گروه پژوهشی محیطزیست طبیعی، پژوهشکده محیطزیست جهاد دانشگاهی
2 - دانشآموخته دکتری علوم و مهندسی مرتع، دانشگاه علوم کشاورزی و منابعطبیعی ساری، مازندران
3 - دانشآموخته کارشناسی ارشد علوم و مهندسی مرتع، دانشگاه تهران
کلید واژه: اقدامات بیولوژیکی و مکانیکی, تالاب انزلی, تولید رسوب, حوضه آبخیز,
چکیده مقاله :
فرسایش و رسوبگذاری از چالشهای اصلی مدیریت منابع آب و خاک هستند که تأثیرات مخربی بر اکوسیستمها دارند. توسعه جوامع انسانی و افزایش فعالیتهای بشر موجب تخریب و تغییر کاربری اراضی و درنتیجه افزایش میزان فرسایش و رسوب شده است. ارزیابی تأثیر اقدامات احیایی آبخیزداری را بر کاهش فرسایش خاک و تولید رسوب بهمنظور ارزیابی اثرات آنها و تصمیمگیری صحیح در اجرای بهینه این طرحها ضروری است. هدف تحقیق حاضر، ارزیابی اقدامات حفاظتی آبخیزداری اجرا شده و تأثیر آنها بر میزان فرسایش و رسوب حوضه آبخیز آلنزه طی سالهای 1395 تا 1402 و مقایسه آن با شرایط قبل از اجرای این طرحها به کمک مدل تجربی امپسیاک (MPSIAC) بود. نتایج نشان داد که اقدامات حفاظتی و احیایی انجامشده سبب شده است که میزان ضریب رسوبدهی از 114 به 101 (کاهش 4/11%) و مقدار رسوب ویژه در واحد سطح برای کل حوضه از حدود 3009 مترمکعب در سال به 1587 مترمکعب در سال (47%) به ترتیب قبل و بعد از اجرای اقدامات احیایی کاهش یابد. نتایج این پژوهش نشان داد که ترکیب اقدامات بیولوژیکی و مکانیکی در مدیریت حوضه آلنزه میتواند بهطور مؤثری فرآیند رسوبگذاری را کاهش دهد و بهعنوان الگویی برای مدیریت تلفیقی آبخیزهای مشابه مطرح شود. با این وجود، تداوم اثربخشی این اقدامات منوط به اجرای نظاممند برنامه مدیریت جامع است که شامل تخصیص هدفمند بودجه به پروژههای مکانیکی نیمهتمام، توسعه طرحهای بیولوژیکی نظیر بذرپاشی و قرق مراتع، ارتقای آگاهی و مشارکت جوامع محلی، مدیریت فشار دام و استقرار سامانههای پایش مستمر فرسایش و رسوب میباشد.
Erosion and sedimentation pose major challenges to water and soil resource management, exerting detrimental impacts on ecosystems. Human societal development and increased anthropogenic activities have caused land degradation and altered land use patterns, consequently intensifying erosion and sedimentation. Assessing the impact of watershed rehabilitation operations on reducing soil erosion and sediment yield is essential to evaluate their effectiveness and inform optimal implementation strategies. This study evaluated implemented watershed conservation operations and their effects on erosion and sedimentation rates in the Alanza watershed from 2016 to 2023, comparing post-implementation conditions with pre-project baselines using the empirical MPSIAC model. Results indicate that conservation and rehabilitation operations reduced the sediment delivery ratio from 114 to 101 (11.4% decrease) and lowered the specific sediment yield per unit area across the watershed from 3009 m³/year to 1587 m³/year (47% reduction) before and after implementation, respectively. Overall, findings demonstrate that integrated biological and mechanical measures in the Alanza watershed can serve as an optimal strategy for sedimentation mitigation. However, sustaining these outcomes requires full and precise execution of the regional management plan, including: optimal budget allocation for unimplemented mechanical operations in designated areas, expansion of biological interventions (e.g., reseeding and rangeland exclosure), stakeholder education and local community engagement, reduced livestock grazing pressure, and continuous monitoring of erosion-sedimentation dynamics.
آژانس همکاریهای بین المللی ژاپن (جایکا) (1398). پروژه مدیریت اکولوژیک تالاب انزلی- فاز دوم (طرح میان مدت حفاظت از تالاب انزلی از سال2020-2030.
بابایی اولم، طیبه؛ عابدینی، موسی (1403). تجزیه و تحلیل خطر فرسایش خاک و ارتباط آن با عوامل محیطی (مطالعه موردی: حوضه آبخیز ویرمونی، استان گیلان). جغرافیا و روابط انسانی.7(3)،517-497. 10.22034/gahr.2024.472081.2225
پژوهشکده محیط زیست جهاد دانشگاهی (1403). ارزیابی اثربخشی عملیات آبخیزداری در اراضی مرتعی حوضه تالاب انزلی بر میزان فرسایش و تولید رسوب (محدوده مورد مطالعه: اراضی مرتعی بالادست رودخانه مرغک).268 صفحه.
رفاهی، حسین (1394). فرسایش آبی و حفاظت. چاپ هفتم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران. 671 صفحه.
روانبخش، مکرم؛ قربانپور دلیوند، مائده؛ اسدی، کیوان؛ رحمانیراد، محمدرضا (1403). اجرای رویکردهای مدیریت جامع آبخیزداری و کنترل رسوبات در حفاظت از تالاب انزلی. پژوهش و فناوری محیط زیست، 9(15)، 101-113. 10.61186/jert.45998.9.15.113
روستایی، شهرام؛ میراسدالله، حجازی؛ شیرزادی، هدیه (1404). برآورد میزان فرسایش ورسوب حوضه آبریز زیمکان در استان کرمانشاه با تاکید بر متغیرهای تاثیرگذار. جغرافیا و مخاطرات محیطی.14(1)،226-210.
10.22067/geoeh.2023.79388.1293
سبقتی، مرحمت؛ مسلکی، حمید؛ پرنده فاروجی، رضا؛ قادری، بابک؛کاکه ممی، آزاد (1398). ارائه راه حل مناسب جهت حفاظت از تالاب بندرانزلی با محوریت آبخیزداری نوین. علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، 13(47)، 75-85.
صفاری، امیر؛ نوری، علی؛ کرمی، جلال (1397). بررسی تاثیر تغییرات پوشش و کاربری زمین در قابلیت فرسایش خاک–مطالعه موردی حوضه قرهسو گرگانرود. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، ۵ (۱)،۸۳-۹۶.
مهندسین مشاور شفق آب (1395). مطالعات اجرایی آبخیزداری حوضه آبخیزمرغک و خالکایی(آلنزه) شهرستان ماسال.
مهندسین مشاور طرح و سازه شفارود (1398). مطالعات بازنگری با هدف جانمایی و طراحی پروژه آبخیزداری در حوضه آبخیز آلنزه شهرستان ماسال.
مؤذنی نقندر، سعیدرضا؛ علیخانی، فائزه؛ حاتمی یزد، ابوذر(1401). بررسی اثر اجرای پروژه های آبخیزداری بر رواناب و فرسایش خاک (مطالعه موردی: حوضه نخاب بشرویه). نشریه علمی-پژوهشی مرتع و آبخیزداری. 75(2)، 299-317. https://doi.org/10.22059/jrwm.2022.335726.1632
نورانی، وحید؛ محسنزاده، صالح (1396). برآورد بار رسوب ماهانهی ایستگاههای حوضهی آجیچای با استفاده از مدل MPSIAC و ریزمقیاس نمایی آبشاری. هیدروژئومورفولوژی،4(11)، 83-103.
Adeogun, A. G., Ganiyu, H. O., Okunade, A. B., Amoo, O. T. (2022). modelling the impacts of selected watershed management strategies on sediment reduction upstream of shiroro dam, nigeria. Journal of Engineering Studies and Research, 28(4), 7-17.
Alavinia, S.H., Motaghian, M. (2024). Comparative assessment of FSM and MPSIAC models in quantifying soil sedimentation rates in the semi-humid and alpine regions of northern Iran. Environmental Monitoring and Assessment, 196(9), p.792.
Alebachew, E.D., Wolka, K., Molla, M.B., Emiru, N.C., Dengiz, O., Agbor, D.T. (2025). SWAT-based soil erosion and sediment yield modeling in the upper Gilgel Abay catchment, Blue Nile Basin, Ethiopia. Scientific Reports, 15(1), p.28821.
Bayata, A. (2024). Soil Degradation: Contributing Factors and Extensive Impacts on Agricultural Practices and Ecological Systems-Systematic Review. Journal of Agriculture and Environmental Sciences, 13, pp.16-34.
Boali, A., Hosseinalizadeh, M., Kariminejad, N., Asgari, H.R., Mohamadian Behbahani, A., Naimi, B., Shafaie, V., Movahedi Rad, M. (2025). Evaluation of early warning signals for soil erosion using remote sensing indices in northeastern Iran. Scientific Reports, 15(1), p.9742.
Borrelli, P., Robinson, D. A., Fleischer, L. R., Lugato, E., Ballabio, C., Alewell, C., Panagos, P. (2017). An assessment of the global impact of 21st century land use change on soil erosion, Nature communications, 8(1), 1-13.
Casabella-González, M. J., Borselli, L., García-Meza, J. V. (2023). Improved MPSIAC model for soil erosion rate assessment in semiarid zones. Journal of Arid Environments, 212, 104946.
Cho, S. J., Wilcock, P. R., Belmont, P., Gran, K. B., Hobbs, B. F. (2019). Simulation model for collaborative decision making on sediment source reduction in an intensively managed watershed. Water Resources Research, 55(2), 1544-1564.
Daneshfaraz, R., Rahmati, M., Akbari Moghanjiq, P. (2017). Soil erosion and sediment mapping in Aidoghmoush watershed appling MPSIAC model and GIS and RS technologies. Environmental Resources Research, 5(1), 35-49.
Eisazadeh, L., Sokouti, R., Homaee, M., Pazira, E. (2012). Comparison of empirical models to estimate soil erosion and sediment yield in micro catchments. Eurasian journal of soil science, 1, 28-33
Fonseca, M. R. S., Chaves, H. M., & Uagoda, R. E. (2023). On‐and off‐site erosion impacts of restoration measures in a tropical karst watershed. Earth Surface Processes and Landforms, 48(9), 1701-1711.
Ganjali, S., Ghasemi, A. (2016). Heavy metal contamination in the sediments of Anzali international wetland, northern Iran based on type regional development. Iranian Journal of Toxicology, 10(5), 1-6.
Guo, S., Zhu, Z., Lyu, L. (2018). Effects of climate change and human activities on soil erosion in the Xihe River Basin, China. Water, 10(8), 1085.
JICA. (2012). The Study on Integrated Management of the Anzali Wetland in the Islamic Republic of Iran-Final Report.
Khalili Vavdareh, S., Shahnazari, A., Sarraf, A. (2022). Investigating Anzali wetland sediment estimation using the MPSIAC model. Frontiers in Earth Science, 10, p.736125.
Mahdian, M., Hosseinzadeh, M., Siadatmousavi, S. M., Chalipa, Z., Delavar, M., Guo, M., Noori, R. (2023). Modelling impacts of climate change and anthropogenic activities on inflows and sediment loads of wetlands: Case study of the Anzali wetland. Scientific Reports, 13(1), 5399.
Mohamadi, P., Ahmadi, A., Feizizadeh, B., Jafarzadeh, A. A., Rahmati, M. (2022). Utilizing the conventional, object-oriented and pixel-based techniques to estimate erosion and sediment yield by MPSIAC model. Dryland Soil Research (DLSR), 1(1), 113-124.
Noori, H., Karami, H., Farzin, S., Siadatmousavi, S., Mojaradi, B., Kisi, O. (2018). Investigation of RS and GIS techniques on MPSIAC model to estimate soil erosion. Natural Hazards, 91, 221-238.
Rashedi, S., Hisseini, S.A., Nazif, S., Cheshmeh, B.G. (2025). Modeling the effects of climate change and land use on flow rate and sedimentation by SWAT model in Anzali Wetland in the north of Iran. Theoretical and Applied Climatology, 156(1), p.69.
Reta Roba, Z., Moisa, M.B., Purohit, S., Tsegay Deribew, K., Obsi Gemeda, D. (2025). Assessment of soil erosion and sediment yield in response to land use and land cover changes using geospatial techniques in Dumuga Watershed, Ethiopia. All Earth, 37(1), pp.1-18.
Smith, K. E., Terrano, J. F., Khan, N. S., Smith, C. G., Pitchford, J. L. (2021). Lateral shoreline erosion and shore-proximal sediment deposition on a coastal marsh from seasonal, storm, and decadal measurements. Geomorphology, 389, 107829.
Teku, D., Derbib, T. (2025). Uncovering the drivers, impacts, and urgent solutions to soil erosion in the Ethiopian Highlands: a global perspective on local challenges. Frontiers in Environmental Science, 12, p.1521611.
Zeng, Y., Meng, X., Wang, B., Li, M., Chen, D., Ran, L., Shi, Z. (2023). Effects of soil and water conservation measures on sediment delivery processes in a hilly and gully watershed. Journal of Hydrology, 616, 128804.