رویارویی ارتش ساسانی با مسلمانان از منظر آثار مورخان اسلامی
الموضوعات : کلام اسلامیحسین مرادی سرخه مهری 1 , لیلا محمدی 2
1 - گروه تاریخ ایران باستان، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران
2 - گروه تاریخ، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران
الکلمات المفتاحية: ارتش ساسانی(54 بار), جنگ, تجهیزات نظامی, اعراب, مسلمانان, مدیریت.,
ملخص المقالة :
امپراتوری ساسانی به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین دوره‌های تاریخی ایران، با ارتشی قدرتمند و سازمان‌دهی نظامی پیشرفته، بیش از چهار قرن به حفظ مرزها و گسترش قلمرو خود پرداخت. بااین‌حال، این امپراتوری در برابر سپاه مسلمانان دچار شکست شد، شکستی که پیامد عوامل متعددی در ساختارهای داخلی و خارجی حکومت بود. هدف این پژوهش، بررسی دلایل این شکست از منظر آثار مورخان اسلامی و تحلیل چگونگی تأثیر تحولات سیاسی، اجتماعی و نظامی بر این رویداد سرنوشت‌ساز است. در این پژوهش، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و بررسی منابع تاریخی و آثار مورخان اسلامی مانند طبری، دینوری، مسعودی، بلاذری و بلعمی، تلاش شده است به این پرسش پاسخ داده شود که چه عواملی موجب شکست ارتش ساسانی در برابر سپاه مسلمانان شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ورود ارتش ساسانی به منازعات سیاسی داخلی، فساد اداری، ضعف در فرماندهی، و نارضایتی عمومی از نظام طبقاتی و سیاست‌های مذهبی، از مهم‌ترین دلایل فروپاشی این امپراتوری بوده است. علاوه بر این، برتری استراتژی‌های نظامی مسلمانان، که شامل تاکتیک‌های روانی، انسجام عقیدتی و استفاده مؤثر از نیروهای انسانی بود، نقش مؤثری در تضعیف و شکست ارتش ساسانی ایفا کرد. نتیجه‌گیری حاکی از آن است که شکست ساسانیان در برابر مسلمانان، بازتابی از ضعف‌های ساختاری در نظام سیاسی و اجتماعی این امپراتوری بود. پذیرش گسترده اسلام از سوی مردم ایران نیز ناشی از نارضایتی عمومی و استقبال از پیام برابری و عدالت‌محور اسلام بود. این پژوهش نشان می‌دهد که سقوط یک امپراتوری نه صرفاً به عوامل خارجی، بلکه به نبود انسجام داخلی، فساد و نارضایتی مردمی وابسته است. درس تاریخی این رویداد، اهمیت اتحاد اجتماعی، فرماندهی مؤثر و پاسخگویی به نیازهای مردمی را در دوام و بقای حکومت‌ها برجسته می‌کند.
احمد ابن‌اعثم، (1300)، فتوح، ترجمه احمد بن محمد مستوفی هروی، انتشارات: بمبئی.
اذری، علالدین، (۱۳۵۹).روابط ایران و هند در عهد باستان.منبع: بررسی های تاریخی 1350 شماره 35
ازغندی، علیرضا،(1374). ارتش و سیاست، نشر قومس: تهران.
اینوسترانتسیف، کانستانتین،(1384 )، تحقیقات درباره ساسانی، ترجمه کاظم کاظم زاده، تهران: انتشارات وزیری.
بلاذری، احمد بن یحیی،(1337)، فتوح البلدان، ترجمۀ محمد توکل، تهران: انتشارات نقره.
بیانی، خانبابا،(۱۳۴۷)، ایران جاویدان، تهران: شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران.
تاج بخش، احمد،(۱۳۸۲)، تاریخ مختصر تمدن و فرهنگ ایران قبل از اسلام، تهران: انتشارات یادواره کتاب.
جلالی، ایرج،(1384)،ارتش ایران در عصر ساسانیان، چاپ اول. تهران: انتشارات ودیعت.
حسن‌دوست، محمد،(۱۳۸۳)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی (جلد اوّل)، به کوشش زیر نظر بهمن سرکارتی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار.
حسن پور هفشجانی، مریم؛ کامرانی فر، احمد؛ ترابی فارسانی، سهیلا.(1396). بررسی شکست ساسانیان در جنگ ذوقار با تکیه بر نظریه‌های جامعه شناسی جنگ، پژوهش های تاریخی،9(2):105-116.
چگنی،علی؛ اعرابی هاشمی،شکوه السادات؛ بوشاسب گوشه،فیض الله.(1400).بررسی عوامل دینی شکست ساسانیان در مقابل اعراب مسلمان،فصلنامه تاریخ،12(18):282-302.
خدادادیان، اردشیر؛ شعبانی، رضا؛ جلالی، ایرج،(۱۳۷۸)، ارتش ایران در عصر ساسانیان، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه شهید بهشتی.
داهیم، بهرام،(۱۳۹۰)، خسرو پرویز، چاپ ئهم، تهران: اتشارات کلریز.
دریایی، تورج،(1400)،شاهنشاهی ساسانیان،ترجمه مرتضی ثاقب فر، چاپ دهم، تهران: انتشارات ققنوس.
دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود،(1395)، اخبار الطوال. ترجمه محمود مهدوی دامغانی. چاپ دهم،تهران: انتشارات نی.
زرین کوب، عبدالحسین ،(1379)، روزگاران«تاریخ ایران ازآغازتا سقوط سلطنت پهلوی، تهران: سخن.
--------------- ،(1386)،تاریخ ایران »بعد از اسلام، تهران: امیرکبیر.
سون، تزو.(1364). هنر جنگ، ترجمه مهدی سمسار، تهران: انتشارات جامی.
طبری، محمد بن جریر، (1362)، تاریخ طبری، جلد دوم، ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات اساطیر.
فرای، ریچارد، ن،(1363)، عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: سروش.
فرخ، کاوه ،(1389)، سواره نظام زبده ارتش ساسانی، ترجمه بهنام محمد پناه، تهران: انتشارات سبزان.
----------، (1393)، سواره‌نظام زبده ساسانی، ترجمه میثم علیئی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
---------(1398)، ایران باستان در جنگ (سایه‌های صحرا)، ترجمه شهربانو صارمی، چاپ دوم،تهران: انتشارات ققنوس.
فولادفرد، مسعود،(۱۳۸۹)، تاریخچه ارتش در ایران باستان، روزنامه رسالت، یک‌شنبه ۲۹ فروردین . شماره ۶۹۶۲.
کاء، یحیی،(1395)، ارتش شاهنشاهی ایران از کوروش تا پهلوی، تهران: شورای ارتش جشن دو هزار و پانصدمین سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران.
کریستنسن، آرتور،(1378)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: نگاه.
لوکونین، ولادیمیر،(1365)، تمدن ایران ساسانی. ترجمه عنایت ا.... رضا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
لوکونین، ولادیمیر،(1365)، تمدن ایران ساسانی،ترجمه عنایت ا.... رضا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
محمدی ملایری، محمد،(۱۳۷۴)، فرهنگ ایران پیش از اسلام و آثار ان در تمدن اسلامی و ادبیات عرب، چاپ چهارم، تهران: انتشارات توس.
مرسلپور، محسن؛ شعبانی مقدم، عادل، فروهی، آرمان،(۱۳۹۴)، تحلیل انتقادی روایات منابع پیرامون عملکرد رستم فرخزاد در نبرد قادسیه، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، ۷ (۲۵) :۱۶۱-۱۸۰
مسعودی، علی بن حسین،(1374)، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، جلد اول، چاپ پنجم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مشکور ، محمّدجواد ،(1363)، ایران در عهد باستان در تاریخ اقوام و پادشاهان پیش از اسلام، تهران: اشرفی .
مشکور، محمد جواد، (۱۳۸۸)، تاریخ سیاسی ساسانیان ،جلد یک، چاپ سوم، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
مقتدر، غلامحسین،(۱۳۸۹)، جنگ های هفتصد ساله ایران و روم، تهران:انتشارات دنیای کتاب.
------------- (1315)، جنگ‌های هفتصد ساله‌ی ایران و روم. تهران: انتشارات شجاعی.
مقتدر، غلامحسین، (1320)، تاریخ‌نظامی ایران، چاپ سوم، تهران: نشر چاپخانه بهار.
نژاداکبری، مهربان، مریم، (1386)، شاهنشاهی ساسانیان، تهران:کتاب پارسه.
نفیسی، سعید، (1388)، کتاب تاریخ تمدن ایران ساسانی. چاپ یکم،تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
نیکول، دیوید، (1395)، ارتش ایران ساسانی،ترجمه محمد آقاجری. چاپ دوم. تهران: انتشارات ققنوس
----------،(1395)، ارتش ایران ساسانی، ترجمه محمد آقاجری، چاپ دوم، تهران: انتشارات ققنوس.
هنرمند، بهمن،(1391)،نقش و کارکرد نیروهای کمکی در ارتش حکومت ساسانی، نشریه پژوهش‌نامه تاریخ. 8(29):148-169.