فرآیندشناسی خلق روحیه خودباوری در سیره معصومان(ع)
الموضوعات : اخلاق و تربیت اسلامی
امیرعباس مهدوی فرد
1
,
محمد مرادی
2
1 - دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 - دانشجوی دکتری مدرسی مبانی نظری اسلام، دانشگاه قم، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: خودباوری, فرآیندسازی تربیتی, سیره معصومان, خودکارآمدی, کرامت انسانی.,
ملخص المقالة :
روحیه خودباوری یکی از مؤلفه‌های بنیادین سلامت روان، پویایی اجتماعی و توانمند‌سازی فردی در نظام تربیتی اسلام است و در متون دینی، به‌ویژه در سیره معصومان علیهم‌السلام، ریشه‌های عمیق معرفتی، اخلاقی و رفتاری دارد. با وجود پژوهش‌هایی در حوزه خودکارآمدی، همچنان چگونگی خلق و تقویت این روحیه در منابع اصیل اسلامی، به‌ویژه به‌صورت فرآیندی و تلفیقی، کمتر تبیین شده است. هدف پژوهش حاضر، استخراج و تحلیل سازوکارهای فرآیندی خلق خودباوری در سیره معصومان و ارائه الگویی تلفیقی مبتنی بر منابع دست‌اول و نظریه خودکارآمدی است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و تحلیل مضمون انجام شد و داده‌ها از قرآن کریم، نهج‌البلاغه، الکافی، بحارالانوار و متون سیره‌ای گردآوری شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد خودباوری در سیره معصومان از طریق پنج مؤلفه به‌هم‌پیوسته شکل می‌گیرد: تکوین معرفتی، تقویت عاطفی، تجربه عملی و واگذاری مسئولیت، تثبیت کرامت اجتماعی، و توکل و معناپردازی. بداعت این پژوهش در ارائه الگویی فرآیندی و اخلاق‌محور است که علاوه بر تبیین نظری، قابلیت به‌کارگیری در نظام‌های تربیتی، آموزشی و فرهنگی را دارد. نتیجه نشان داد ترکیب تجربه عملی با پشتیبانی معنوی، مهم‌ترین سازوکار انتقال خودباوری از سطح باور ذهنی به توانمندی عملی پایدار است.
قرآن کریم، ترجمه الهی قمشه‌ای. (۱۴۰۱ق)، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۴۱۰ق)، غررالحکم و دررالکلم. قم: دارالکتب الإسلامیة.
ابن‌سعد، محمد. (۱۴۰۵ق)، الطبقات الکبری. بیروت: دار صادر.
ابن‌هشام، عبدالملک. (۱۳۷۵ق)، السیره النبویة. قاهره: مکتبة مصطفی الحلبی.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۰۷ق)، تاریخ الامم والملوک. بیروت: دارالتراث.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۱۵ق)، الکافی. قم: دارالحدیث.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۴ق)، بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
شیخ صدوق. (۱۳۹۸ق)، عیون أخبار الرضا علیه‌السلام. قم: مؤسسة النشر الإسلامي.
شریف رضی. (۱۴۱۴ق)، نهج البلاغه. تحقیق صبحی صالح. بیروت: دارالهجره.
طباطبایی، محمدحسین. (1363)، تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین. (1375)، اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا.
خمینی، روح‌الله. (1376)، شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
جوادی آملی، عبدالله. (1398)، کرامت انسان در قرآن. قم: اسراء.
مطهری، مرتضی. (1372)، تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (1375)، انسان و ایمان. تهران: صدرا.
Bandura, A. (1997) Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York: W.H. Freeman.
Bandura, A. (1999) “Social Cognitive Theory.” Annual Review of Psychology.
Ryan, R., & Deci, E. (2017) Self-Determination Theory. New York: Guilford Press.
Rogers, C. (1961) On Becoming
a Person. Boston: Houghton Mifflin.
Rosenberg, Morris. (1965) Society and the Adolescent Self-Image. Princeton University Press.
Allport, G. (1937) Personality: A Psychological Interpretation. New York: Henry Holt.
احمدی، محمد. (1400) «بررسی نقش کرامت انسانی در تربیت اسلامی». پژوهش‌های تربیتی اسلامی
موسوی، سیدمهدی. (1399) «تحلیل تربیتی سیره پیامبر در تربیت نیروهای توانمند». پژوهشنامه تعلیم و تربیت اسلامی.
Armstrong, Kate (2020). “Islamic Moral Education and Character Building.” Educational Research Journal.