تحول مفهوم همهعاشقانگاری در حکمت اشراقی سهروردی: از عشق مشائی تا هستیشناسی نوری
الموضوعات : مطالعات تطبیقی فلسفههای اشراقی/ مشرقی
1 - استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: همهعاشقانگاری, جمال, محبت, قهر, حکمت اشراق, سهروردی,
ملخص المقالة :
مفهوم «همهعاشقانگاری» در اندیشة سهروردی، گذری تحلیلی از الگوهای مشائی به چارچوبی هستیشناختی در حکمت اشراقی است. پژوهش پیش رو با روش تحلیلیـتوصیفی و با واکاوی آثار مشائی و اشراقی سهروردی، به تبیین تحولات، مبانی و کارکردهای این مفهوم میپردازد. یافتههای تحقیق نشان میدهند که سهروردی در دورة مشایی، تعریف سینوی عشق ـیعنی ابتهاج به تصور حضور کمالـ را میپذیرد، اما در دورة اشراقی، آن را با هستیشناسی نوری پیوند زده و عشق را اصل انتظامبخش کیهان میداند. در این نظام، هر مرتبه از وجود، بر اساس نسبت نوریـغاسقی خود، دارای «محبت» به مرتبۀ عالی و «قهر» بر مرتبة سافل است. حرکت افلاک، تحولات عالم طبیعت و سیر معنوی انسان، همگی در پرتو این دیالکتیک عشق و قهر تبیین میشوند. همچنین، شیخ اشراق معیار سعادت و شقاوت را در جهتمندی عشق میداند؛ بگونهیی که عشق سافل به عالی، موجب کمال و سعادت و عشق عالی به سافل، موجب انحطاط و شقاوت است. پژوهش حاضر بیانگر آنست که همهعاشقانگاری در اندیشۀ سهروردی، نه یک گزارة روانشناختی صرف، بلکه اصل کیهانشناختی و هستیشناسانهیی است که پیوند نظاممند میان نور، جمال، محبت، قهر و سلسلهمراتب وجود را آشکار میسازد. این گذار، نشاندهندة عبور سهروردی از صورتگرایی مشایی به شهودگرایی اشراقی است که زمینهساز تأثیرات ژرف بر حکمت متعالیه و عرفان اسلامی گردید. این پژوهش با تأکید بر پیوند معرفت نوری و هستی عشقی، نشان میدهد که چگونه سهروردی بر اساس تلقی عشق بمثابه نیروی محرکه وجود، الگویی یکپارچه برای تبیین سیر از کثرت به وحدت ارائه داده است.
ابنسینا (1375) الاشارات و التنبیهات، بهمراه شرح خواجه نصیرالدین طوسی، قم: بلاغت.
ابنسینا (1388) مجموعه رسائل (هفده رساله)، تصحیح و توضیح سیدمحمود طاهری، ترجمة محمود شهابی، ضیاءالدین دری و محمدمهدی فولادوند، قم: آیت اشراق.
سهرودی، شهابالدین یحیی (1380) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
کربن، هانری (1375) تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه جواد طباطبایی، تهران: مینوی خرد.
نصر، سیدحسین (1381) سه حکیم مسلمان، ترجمة احد آرام، تهران: علمی و فرهنگی.
Boas, G. (1967) “Love”, in The Encyclopedia of Philosophy, edited by P. Edwards, New York: Macmillan, Vol. 5, pp. 89-95.
Corbin, H. (2003) The Man of Light in Iranian Sufism, translated by Nancy Pearson, Omega Publications.
de Andia, Y. (1996) Henosis: L'Union à Dieu chez Denys l'Aréopagite. Leiden: Brill.
Weinstein, E. (1998) “Ibn Sina and Mystical Love”, in Islamic Philosophy and Mysticism, edited by Parviz Morewedge, Delmar, NY: Caravan Books.