پرسش از امکان تفسیر اگزیستانسیالیستیِ رمانهاي «جزيرۀ سرگرداني» و «ساربان سرگردان»
الموضوعات : پژوهشهای ادبیات معاصر ایران
1 - دانش‌آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: جزيره سرگرداني, ساربان سرگردان, اگزیستانسیالیسم, سیمین دانشور, اضطراب,
ملخص المقالة :
دو رمان «جزیره سرگردانی» و «ساربان سرگردان» اثر سیمین دانشور تاکنون از منظرهای مختلف مورد توجه ناقدان ادبی قرار گرفته است. اما این دو رمان از منظر نقد اگزیستانسیال تحلیل نشده است. توجه به دغدغههای فردی و وجودی زندگی بشر و نیز تقدم زندگی و معنای آن بر اهداف اجتماعی ایدئولوژیک و آرمانگرایانه، تأکید بر عنصر آزادی و اختیار و تصمیمگیری مسئولانه در برابر غرق شدن در جریان روزمره و عُرف عام اجتماع، عناصری است که یک اثری ادبی را به آثار فلسفی اگزیستانسیالیستی نزدیک میکند. در تاریخ ادبیات معاصر، آثار ادیبانی همچون داستایفسکی، کامو و سارتر در این گروه میگنجد. در اینجا دو اثرِ یادشده از دانشور از این منظر تحلیل میشود. دغدغههای وجودی شخصیت اصلی این دو رمان یعنی هستي در مقابل مسائل آرمانخواهانه و دغدغههای اجتماعی و ایدئولوژیک شخصیتهای اطراف او، طنینی اگزیستانسیال دارد. دلهره و سرگرداني هستي رمانهاي دانشور از نوع دلهره و اضطرابي است که متفکران اگزیستانس آن را از نحوة خاص وجود آدمي اجتناب‌ناپذير ميدانند. در اینجا هم با تأکید بر شخصیت هستی و دغدغههای او و هم با توجه به زمینة تاریخی- اجتماعیای که داستان درون آن روایت میشود، از تفسیر اگزیستانسیالیستی این دو رمان دفاع میشود.
پالمر، ريچارد (1377) علم هرمنوتيک، ترجمه سعيد حنايي کاشاني، تهران، هرمس.
دانشور، سيمين (1372) جزيرة سرگرداني، تهران، خوارزمي.
----------- (1380) ساربان سرگردان، تهران، خوارزمي.
----------- (1356) «مسائل هنر معاصر»، سخنرانی در انستیتو گوته، قابل دسترسی در: https://bonyadhomayoun.com/?p=7300.
سارتر، ژان پل (1380) اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، مصطفی رحیمی، تهران، نیلوفر.
----------- (1365) تهوع، ترجمه، امیر جلال¬الدین اعلم، تهران، نیلوفر.
کامو، آلبر (1328) بیگانه، ترجمه علی¬اصغر خبره¬زاده و جلال آل‌احمد، تهران، کانون معرفت.
-------- (1377) سقوط، ترجمه شورانگیز فرخ، تهران، نیلوفر.
کیرکگور، سورن (1380) ترس و لرز، ترجمه عبدالکریم رشیدیان، تهران، نشرنی.
مک کواري، جان (1376) مارتين هايدگر، ترجمة محمدسعيد حنايي¬کاشاني، تهران، گروس.
هايدگر، مارتين (1387) هستي و زمان، ترجمة سياوش جمادي، تهران، ققنوس.
Aho, Kevin (2023) “Existentialism”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, pdf version of the entry “Existentialism”.
https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/existentialism.
Aloni, Nimrod (1999) “Education” in: Dictionary of existentialism, Edited by Gordon, Hạyim. Greenwood Press.
https://doi.org/10.4324/9781315062716.
Charme, Stuart (1999) “Life” in: Dictionary of existentialism, Edited by Gordon, Hạyim. Greenwood Press.
https://doi.org/10.4324/9781315062716.
Hannay, Alastair (2012) “Kierkegaard’s single individual and the point of indirect communication” in: Steven Crowell. The Cambridge Companion to Existentialism. Cambridge University Press. pp. 73-95.
https://doi.org/10.1017/ccol9780521513340.005.
Hatab, Lawrence J. (1999) “Freedom” in: Dictionary of existentialism, Edited by Gordon, Hạyim. Greenwood Press.
https://doi.org/10.4324/9781315062716.
McBride, William (2012) “Existentialism as a cultural movement”, Steven Crowell. The Cambridge Companion to Existentialism. Cambridge University Press- pp.50-72.
https://doi.org/10.1017/ccol9780521513340.004. Malpas, Jeff (2012) “Existentialism as literature”, in: Steven Crowell. The Cambridge Companion to Existentialism. Cambridge University Press. pp. 291-322.
https://doi.org/10.1017/ccol9780521513340.015.
Schalow, Frank, and Denker, Alfred (2010) Historical Dictionary of Heidegger’s Philosophy, The Scarecrow Press.
https://doi.org/10.5771/9780810874930-313.
Wolff, Jonathan & Leopold, David (2025) “Karl Marx”, Stanford Encyclopedia of Philosophy.