تحلیل نظام عرفان و اخلاق عملی در اندیشۀ ابنمیثم بحرانی براساس شرح نهجالبلاغه
الموضوعات : New analyses and findings in the field or Oriental wisdom
سعید خدادادی
1
,
زینب صداقتیان
2
,
مرجان امیدی
3
,
مهزیار عالیشاهی
4
1 - استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران
2 - استادیار گروه علوم انسانی (معارف)، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران
3 - دانشآموخته کارشناسی ارشد، حوزه علمیه خواهران، قم، ایران
4 - دانشجوی کارشناسی ارشد معارف اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: عرفان, اخلاق, ابنمیثم بحرانی, سبک, شرح نهجالبلاغه,
ملخص المقالة :
پژوهش حاضر به بررسی سبک عرفان و اخلاق عملی از دیدگاه ابنمیثم بحرانی میپردازد تا رابطۀ بین معرفت الهی و دو بُعد عملیِ اخلاقییی که او برای وصول به قرب الهی مطرح میکند، روشن شود. پرسش اصلی مقاله اینست که چگونه ابنمیثم با تلفیق حکمت نظری و فضایل عملی، مسیر وصول به قرب الهی را ترسیم کرده و این سبک چه تمایزی با سایر مکاتب عرفان اسلامی دارد؟ او وصول به قرب الهی را نتیجة تقویت همزمان قوای نظری و عملی میداند. ابنمیثم برای معرفی سبک عرفانی دو جنبۀ کلیدی قائل است: 1) جنبۀ نظریهورزی که محقق نمیشود مگر با معرفت و شناخت عمیق از خداوند؛ 2) جنبۀ عملی که با پایبندی به چهار فضیلت اخلاقیِ حکمت، عفت، شجاعت و عدالت امکانپذیر است. این ترکیب بین معرفت و عمل، به فهمِ عمیقتر و تجربهیی عملی از قرب الهی میانجامد و نشان میدهد که رشد عرفانی بدون توسعۀ هر دو جنبه با یکدیگر، غیرممکن است. او در سلوک اخلاقی نیز بر تربیت نفس، کنترل شهوت و پرهیز از ریا و تظاهر تأکید دارد.
قرآن کریم.
نهجالبلاغه.
آشتیانی، سیدجلالالدین (بیتا) منتخباتی از آثار حکما، مشهد: انجمن فلسفه.
ابنمنظور، محمدبن مکرم (1414ق) لسان العرب، بیروت: دار الفکر.
احسائی، محمدبن علیبن ابیجمهور (1387) مجلی مراة المنجی فی الکلام و الحکمتین و التصوف، تهران/برلین: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران و مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین.
الاهیمنش، رضا؛ ارجمندی، علیرضا (1399) «سلوک و مراحل آن در منظومۀ ابنمیثم بحرانی»، پژوهشنامه امامیه، شمارۀ 12، ص252ـ232.
بحرانی، علیبن میثم (1375) شرح نهجالبلاغه ابنمیثم، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
حسینی طهرانی، سیدمحمدحسین (1392) مهر تابناک، حضرت آیةالحق و العرفان حاج سیدعلی قاضی طباطبایی رضوانالله علیه در آثار حضرت علامه آیتالله حاج سیدمحمدحسین حسینی طهرانی، با اضافاتی از سیدمحمدمحسن حسینی طهرانی، تهران: مکتب وحی.
خمینی، سیدروحالله (1372) کلمات قصار، پندها و حکمتها، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
دهخدا، علیاکبر (1377) لغتنامه، زیرنظر محمد معین و جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، حسینبن محمد (1412) مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دار العلم.
سجادی، سیدجعفر (۱۳۷۳) فرهنگ معارف اسلامی، تهران: کومش.
سجادی، سیدجعفر (1399) «ابن میثم»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج4، تهران: بنیاد دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
شبر، عبدالله (1378) اخلاق، قم: هجرت.
شبیری زنجانی، سیدموسی (1389) جرعهای از دریا، قم: مؤسسۀ کتابشناسی شیعه.
شیخ صدوق، ابنبابویه (بیتا) معانی الأخبار، بیروت: دار المعرفه.
صلیبا، جمیل (1407ق) فرهنگ فلسفی، ترجمۀ منوچهر صانعی درهبیدی، تهران: حکمت.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق) المیزان فی تفسیر القرآن، قم: انتشارات اسلامی.
فیض کاشانی، ملامحسن (1363) «زاد السالك؛ نامهاي از عالم متبحر، فيض كاشاني»، مجله حوزه، شمارۀ 6، ص73ـ56.
قرشی، سیدعلیاکبر (1371) قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مشکینی، علی (بیتا) دروس فی الاخلاق، قم: نشر الهادی.
واسطی زبیدی، محبالدین سیدمحمدمرتضی حسینی (1414) تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر.