مدل برنامه‌ریزی خطی برای بهینه‌سازی تخصیص پسماند شهری استان گیلان مبتنی بر رویکرد کانون‌های منطقه‌ای
الموضوعات : مواد زائد جامدمحمد پناهنده 1 , نیلوفر عابدین زاده 2 , صدف فیضی 3
1 - عضو هیئت علمی پژوهشکده محیط زیست جهاددانشگاهی، رشت، ایران.
2 - عضو هیئت علمی پژوهشکده محیط زیست جهاددانشگاهی، رشت، ایران.
3 - پژوهشگر پژوهشکده محیط زیست جهاددانشگاهی، رشت، ایران.
الکلمات المفتاحية: مدیریت پسماند, مدل برنامه‌ریزی خطی, تخصیص مراکز کانونی, منطقه‌ای گیلان,
ملخص المقالة :
مدیریت بهینه جریان پسماند در استان گیلان، با توجه به پراکنش فضایی جمعیت، تفاوت میزان تولید پسماند و توزیع نامتوازن ظرفیت تأسیسات پردازش، نیازمند رویکردی منطقه‌ای است. هدف این پژوهش، ارائه مدل برنامه‌ریزی خطی برای تخصیص پسماند شهری شهرستان‌های مورد مطالعه به سه کانون منطقه‌ای مرکزی، شرقی و غربی با هدف حداقل‌سازی مجموع مسافت وزنی حمل‌ونقل است. در مدل، هر شهرستان به یک کانون تخصیص یافت و محدودیت تأمین کامل پسماند و ظرفیت تأسیسات پردازش در نظر گرفته شد. مدل در نرم‌افزار LINGO حل و به‌منظور ارزیابی پایداری، تحلیل حساسیت نسبت به تغییر ترکیب پسماند و ظرفیت تأسیسات انجام شد. نتایج نشان داد از مجموع 9/1516 تن پسماند روزانه، کانون مرکزی با 65/889 تن (6/58 درصد)، کانون شرقی با 5/359 تن (7/23 درصد) و کانون غربی با 75/267 تن (6/17 درصد) پسماند دریافت می‌کنند. ترکیب پسماند تخصیص‌یافته شامل 986 تن کمپوست‌پذیر، 303/38 تن ریجکت و 54/227 تن مواد بازیافتی در روز است. مقدار تابع هدف، بر اساس مجموع مسافت وزنی حمل‌ونقل، 26417/35 تن-کیلومتر در روز به دست آمد. نتایج تحلیل ظرفیت و حساسیت نشان داد که نوع و توزیع مکانی ظرفیت تأسیسات، در کنار مقدار کل ظرفیت، از عوامل مؤثر بر عملکرد شبکه هستند. بر این اساس، ساختار سه‌کانونی پیشنهادی می‌تواند چارچوبی مناسب برای برنامه‌ریزی منطقه‌ای مدیریت پسماند در استان گیلان فراهم کند.
آذری، نرگس، و فتاحی، سجاد (1398). گزارش راهبردی پسماند استان گیلان (وارونگی هرم مدیریت پسماند و تبعات آن). مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری.
بیژن‌پور، محسن، احتشام‌راثی، رضا، و قراخانی، داوود (1403). مدل ریاضی چندهدفه برای بهینه‌سازی جمع‌آوری و بازیافت پسماندهای شهری در شرایط عدم قطعیت (مورد مطالعه: شهر کرج). مدیریت بهره‌وری، دوره هجدهم، شماره چهارم، صفحه 271–321. doi:10.71737/jpm.2025.304.352
سازمان هواشناسی کشور (1404). سازمان هواشناسی کشور، ایران.www.irimo.ir
طرح جامع مدیریت پسماند گیلان (1398). مهندسین مشاور خزرآب. استانداری گیلان، ایران.
فیضی، صدف، پناهنده، محمد، و عابدین‌زاده، نیلوفر (1402). مقایسه سناریوهای وضع موجود و طرح توسعه سیستم مدیریت پسماند شهرستان رشت با رویکرد ارزیابی چرخه حیات. فصلنامه جغرافیا و پایداری محیط، دوره سیزدهم، شماره سوم، صفحه 98–123. doi:10.22126/ges.2023.9101.2657
قاسم‌زاده، رضا، عبدلی، محمد علی، بزرگ‌حداد، امید، و پازکی، مریم (1400). بررسی کارایی پردازش کربنیزاسیون گرمابی بر تولید بیوگاز ناشی از هضم بی‌هوازی مواد آلی. نشریه علمی علوم و مهندسی آب و فاضلاب، دوره هفتم، شماره دوم، صفحه 14–22. doi:10.22112/jwwse.2021.297114.1281
مرکز آمار ایران (1400). سالنامه آماری استان گیلان. www.amar.org.ir
نقیب‌زاده، سید شهرام، معین‌الدینی، مظاهر، و زعفرانیه، مهدی (1403). توسعه سامانه پشتیبان تصمیم‌گیری برای ارائه سناریوهای بهینه محیط‌زیستی و اقتصادی مدیریت پسماند و به‌کارگیری آن در یک مطالعه موردی. سلامت و محیط زیست، دوره هفدهم، شماره سوم، صفحه 459–478. http://ijhe.tums.ac.ir/article-1-6891-fa.html
Alshaikh, R., & Abdelfatah, A. (2024). Optimization techniques in municipal solid waste management: A systematic review. Sustainability, 16(15), 6585. doi:org/10.3390/su16156585
Edalatpour, M. A., Mirzapour Al-e-Hashem, S. M. J., Karimi, B., & Bahli, B. (2018). Investigation on a novel sustainable model for waste management in megacities: A case study in Tehran municipality. Sustainable Cities and Society, 36, 286–301. doi:org/10.1016/j.scs.2017.09.019
El Hanandeh, A., & El-Zein, A. (2010). Life-cycle assessment of municipal solid waste management alternatives with consideration of uncertainty: SIWMS development and application. Waste Management, 30(5), 902–911. doi:org/10.1016/j.wasman.2009.12.026
Ghannadpour, S. F., Noori, S., Tavakkoli-Moghaddam, R., & Ghoseiri, K. (2014). A multi-objective dynamic vehicle routing problem with fuzzy time windows: Model, solution and application. Applied Soft Computing, 14, 504–527. doi:org/10.1016/j.asoc.2013.08.015
Ghiani, G., Laganà, D., Manni, E., Musmanno, R., & Vigo, D. (2014). Operations research in solid waste management: A survey of strategic and tactical issues. Computers & Operations Research, 44, 22–32. doi:org/10.1016/j.cor.2013.10.006
Gill, I. S., & Goh, C.-C. (2010). Scale economies and cities. The World Bank Research Observer, 25(2), 235–262. doi:org/10.1093/wbro/lkp022
Golhosseini, Z., & Ghazizade, M. J. (2024). Municipal solid waste status in Iran: From generation to disposal. Environmental Protection Research, 16–29. doi:org/10.37256/epr.4120243553
Goulart Coelho LM, Lange LC, Coelho HM. (2017). Multi-criteria decision making to support waste management: A critical review of current practices and methods. Waste Management & Research: The Journal for a Sustainable Circular Economy, 35(1):3-28. doi:org/10.1177/0734242X16664024
Hillier, F. S., & Lieberman, G. J. (2021). Introduction to operations research (11th ed.). McGraw-Hill Education.
Jafari, A. J., Latifi, P., Kazemi, Z., Kazemi, Z., Morovati, M., Farzadkia, M., & Torkashvand, J. (2021). Development a new index for littered waste assessment in different environments: A study on coastal and urban areas of northern Iran (Caspian Sea). Marine Pollution Bulletin, 171, 112684. doi:org/10.1016/j.marpolbul.2021.112684
Jalalipour, H., Jaafarzadeh, N., Morscheck, G., Narra, S., & Nelles, M. (2021). Adoption of sustainable solid waste management and treatment approaches: A case study of Iran. Waste Management & Research, 39(7), 975–984. doi:org/10.1177/0734242X20978300
Janatra, F., & Romadhani, A. R. D. I. (2025). Identifying drivers and barriers in the involvement of integrated township as an e-waste collection hub: A DEMATEL-based ANP approach. International Journal of Environmental, Sustainability, and Social Science, 6(2), 391–406. doi:org/10.38142/ijesss.v6i2.1394
Kaza, S., Yao, L., Bhada-Tata, P., & Van Woerden, F. (2018). What a waste 2.0: A global snapshot of solid waste management to 2050. World Bank Publications.
Liao, Q., Wang, G., & Xu, H. (2026). Optimal siting of photovoltaic waste treatment facilities in China: A mixed-integer linear programming approach. Environmental Impact Assessment Review, 117, 108153. doi:org/10.1016/j.eiar.2025.108153
Mousavi, S. M., Darvishi, G., Mobarghaee Dinan, N., & Naghibi, S. A. (2022). Optimal landfill site selection for solid waste of three municipalities based on Boolean and fuzzy methods: A case study in Kermanshah Province, Iran. Land, 11(10), 1779. doi:org/10.3390/land11101779
Pires, A., Martinho, G., & Chang, N. B. (2011). Solid waste management in European countries: A review of systems analysis techniques. Journal of Environmental Management, 92(4), 1033–1050. doi:org/10.1016/j.jenvman.2010.11.024
Ram, M., & Bracci, E. (2024). Waste Management, Waste Indicators and the Relationship with Sustainable Development Goals (SDGs): A Systematic Literature Review. Sustainability, 16(19), 8486. doi:org/10.3390/su16198486
Rızvanoğlu, O., Kaya, S., Ulukavak, M., & Yeşilnacar, M. İ. (2020). Optimization of municipal solid waste collection and transportation routes, through linear programming and geographic information system: A case study from Şanlıurfa, Turkey. Environmental Monitoring and Assessment, 192(1), 9. doi:org/10.1007/s10661-019-7975-1
Tirkolaee, E. B., Goli, A., Faridnia, A., Soltani, M., & Weber, G. W. (2020). Multi-objective optimization for the reliable pollution-routing problem with cross-dock selection using Pareto-based algorithms. Journal of Cleaner Production, 276, 122927. doi:org/10.1016/j.jclepro.2020.122927
Wilson, D. C., Velis, C. A., & Rodic, L. (2013). Integrated sustainable waste management in developing countries. Proceedings of the Institution of Civil Engineers - Waste and Resource Management, 166(2), 52–68. doi:org/10.1680/WARM.12.00005
Zaeimi, M. B., & Rassafi, A. A. (2021). Optimization model for integrated municipal solid waste system using stochastic chance-constraint programming under uncertainty: A case study in Qazvin, Iran. Journal of Advanced Transportation, 2021, 9994853. doi:org/10.1155/2021/9994853
Zaman, A. U. (2016). A comprehensive review of the development of zero waste management: Lessons learned and guidelines. Journal of Cleaner Production, 91, 12–24. doi:org/10.1016/j.jclepro.2016.02.086
Zhang, Y., Wei, Y., Zhang, B., Wu, Y., & Pan, S. (2026). Fuzzy optimization of municipal solid waste collection routing under uncertain emissions. Scientific Reports.