بررسی و تحلیل نمودهای رنگ سیاه در داستان سیاوشِ شاهنامه
الموضوعات : پژوهش‌های ادبیات کلاسیک ایران
مرتضی مصفا
1
,
علی محمد شاه سنی
2
1 - دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، علوم انسانی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
2 - استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
الکلمات المفتاحية: شاهنامه, فردوسی, رنگ سیاه, اسطوره و سیاوش.,
ملخص المقالة :
یکی از مؤثرترین ابزارهای آفرینش ادبی- هنری، رنگ است. در داستانهای شاهنامه، کاربرد رنگ با توجه به ساختار و درون‌مایة داستان شکل میگیرد. داستان سیاوش در شاهنامه، یکی از این داستانهایی است که به همین گونه کارسازی و روایت شده است. رنگ سیاه در این داستان مطابق با سیر روایی داستان و مضمون اسطورهای که در آن مطرح است، روایت و بیان شده است. با وجود این رنگ سیاه در این داستان، کارکردهایی دارد که ابعادی دوگانه را نمایش میدهد؛ بدین معنی که گاهی مفهوم نیک و مثبت را بازتاب میدهد و گاه تصویری منفی را بازمینمایاند و این خود محل تأمل است که چنین نگرشی برخاسته از چه باور و اندیشه‌های فرهنگی و اسطورهای است. بر این اساس هدف این مقاله، واکاوی ریشههای فرهنگی و اساطیری کارکرد رنگ سیاه در این داستان است و مهمترین پرسش پژوهش حاضر این است که ریشههای فرهنگی و اسطورهای بعد مثبت و منفی این رنگ در این داستان، ناشی از چه نگرش‌هایی در گستره فرهنگ ایرانی و اسلامی میشود که با روشی توصیفی- تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانهای بدان پرداخته خواهد شد. مهمترین فرضی که در برابر این سؤال مطرح میشود آن است که جلوههای متضاد رنگ سیاه در داستان سیاوش، متأثر از گستردگی حوزه فکری و فرهنگی فردوسی و همچنین برخاسته از تنوع افکار و اندیشه‌های متکثر اقوام ایرانی و انیرانی بوده است. اجمالاً نتایج پژوهش نشان میدهد که رنگ سیاه هرچند عموماً در اساطیر و فرهنگ ملل، نمودی منفی و شوم دارد، در شاهنامه و به‌ویژه داستان سیاوش تحت تأثیر اندیشه و باورهای متفاوتی که در پهنه تمدن ایرانی وجود داشته است، گاهی نمودی نیک و خجسته یافته است. رنگ سیاه در این داستان همراستا با جهان‌بینی ثنوی ایرانی حامل دوگانهای مثبت و منفی است. ولی آنچه بیشتر در این داستان آشکار است، همان فکر مسلط جهان‌بینی آریایی است که تیرگی و سیاهی را خوش نمیداشتند و تحت تعالیم آموزههای زردتشتی، آن را اهریمنی می‌دانستند.
آقازاده، راضیه (1398) «بررسی کاربرد حماسی و غیر حماسی رنگ¬واژه¬ها در شاهنامه»، نشریه تحقیقات جدید در علوم انسانی، شماره ¬-23، صص 137-154.
آموزگار، ژاله (1387) زبان، فرهنگ، اسطوره، تهران، معین.
ابن‌بابویه، محمدبن علی (1385) من لا یحضره الفقیه، ترجمه سید صدر الدین بلاغی، تهران، دارالکتب‌الاسلامیه.
اصفهانی، حمزه (1346) تاريخ پيامبران و شاهان، به كوشش جعفر شعار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
اکبری مفاخر، آرش (1388) «سیاوخش، سیاه سوادپوش»، نشریه پاژ، شماره 7، صص 51-58.
ال گورين، ویلفرد و ارل لیبر و جان ویلینگهام و لی مورگان (1370) راهنماي رويكرد‌هاي نقد ادبي، ترجمه زهرا مهين‌خواه، تهران، اطلاعات.
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد (1376) گزیدة تاریخ بلعمی، انتخاب رضا انزابی‌نژاد، چاپ هفتم، تهران، امیرکبیر.
بهار، محمدتقی (مصحّح) (1389) تاربخ سیستان، از مؤلفی ناشناخته، چاپ دوم، تهران، اساطیر.
بهار، مهرداد (1376) پژوهشی در اساطیر ایران، چاپ دوم، تهران، آگاه.
--------- (1377) از اسطوره تا تاریخ، چاپ دوم، تهران، چشمه.
بیضایی، بهرام (1387) نمایش در ایران، چاپ ششم، تهران، روشنگران و مطالعات زنان.
بيهقي، ابوالفضل (1383) تاريخ بيهقي، به كوشش خليل خطيب رهبر، جلد 1، چاپ نهم، تهران، مهتاب.
پورداوود، ابراهیم (1377) یشتها (جلد اول)، تهران، اساطیر.
جعفری¬دهقی، محمود و مهتاب صالح (1394) «مرگ و سرنوشت روان در باور ساکنان بین‌النهرین باستان»، پژوهشنامه ادیان، سال نهم، شماره 17، صص 55-74.
https://dorl.
net/dor/20.
1001.
1.
20080476.
1394.
9.
1.
2.
0.
جودی نعمتی، اکرم (1387) «تناسب رنگ در صور خیال و هسته روایی شاهنامه»، دوفصلنامه پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره 11، صص 57-82.
جلیلی، زهرا و عبدالله واثق عباسی و محمدامیر مشهدی (1401) «از اسطوره فرّ تا انرژی کیهانی در شاهنامه فردوسی»، ادب فارسی، دورة دوازدهم، شماره 2، پیاپی 185-163.
(DOI): 10.22059/JPL.2022.346885.2085.
حسنلی، کاووس و لیلا احمدیان (1386) «کارکرد رنگ در شاهنامة فردوسی (با تکیه بر سیاه و سفید) »، نشریه ادب‌پژوهی، سال اول، شماره 2، صص 145-165.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17358027.1386.1.2.5.4.
حصوری، علی (1387) سیاوشان، چاپ سوم، تهران، چشمه.
حمیدیان، سعید (1372) درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی، چاپ دوم، تهران، ناهید.
حیدری، غلامرضا (1398) «زبان ادبی و بلاغی رنگ در ارتباطات غیر کلامی در شاهنامة فردوسی»، فصلنامه زیبایی‌شناسی ادبی، سال هفدهم، شماره 39، صص 189-229.
خورشیدی سیله، هومان و غلامرضا دانش¬پژوه (1394) «عنصر رنگ و صور خیال در شاهنامه فردوسی»، کنفرانس ملی آینده¬پژوهی و توسعه، صص 1-20.
خيام نيشابوري، عمر بن ابراهیم (1357) نوروزنامه، به كوشش علي حصوري، چاپ دوم، تهران، طهوري.
درپر، مریم (1386) «مقایسه شبرنگ و پگاز»، نشریه ادبیات فارسی دانشگاه آزاد مشهد، شماره 14، صص 180-193.
رودکی سمرقندی، ابوعبدالله جعفربن محمد (1373) دیوان رودکی، تصحیح جهانگیر منصور، چاپ دوم، تهران، دوستان.
رویانی، وحید و منصور حاتمی¬نژاد (1394) «سیاوش و اسطوره بازگشت جاودانه»، فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، سال یازدهم، شماره 40، صص 239-261.
https://dorl.net/dor/20.1001.1.20084420.1394.11.40.8.0.
سعدی، مصلح¬الدین (1389) کلیات آثار، تصحیح محمدعلی فروغی، چاپ پانزدهم، تهران، امیرکبیر.
سیاه¬پوش، محمدتقی (1354) «سمبولیزم رنگ سیاه»، مجله یغما، شماره ¬327، صص 546-553.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1375) صور خیال در شعر فارسی، چاپ ششم، تهران، آگاه.
شیمل، آنه ماری (1382) «ارزش‌های رنگ در هنر و ادبیات ایران»، نشریه نامة انجمن، شماره 1، صص 40-58.
ضابطی جهرمی، احمد (1378) سینما و ساختار تصاویر شعري در شاهنامه، تهران، کتاب فرا.
فرخی سیستانی (1377) گزیدة اشعار، به انتخاب محمد دبیر سیاقی، چاپ سوم، تهران، سخن.
فردوسی، ابوالقاسم (1394) شاهنامه، پیرایش جلال خالقی مطلق، تهران، سخن.
فرزان، ناصر (1375) رنگ و طبیعت؛ بخشی از دانش رنگ‌ها، تهران، تهران.
فضایلی، سودابه (1388) شبرنگ بهزاد، تهران، جیحون.
فضیلت، فریدون (1381) دینکرد (آراستاری و آوانویسی یادادشت‌ها و ترجمه‌ها بر اساس دینکرد چاپ مدن)، تهران، دهخدا.
قائمی، فرزاد (1392) «از ریپهوین تا سیاوش (تحلیل اسطوره¬شناختی ساختار آیینی داستان سیاوش بر مبنای الگوی هبوط ایزد ریپهوین و آیین¬های سالانة مرگ و تولد دوباره در فرهنگ ایران)»، فصلنامة جستارهای نوین ادبی دانشگاه فردوسی مشهد، شماره 182، صص 61-86.
https://doi.org/10.22067/jls.v46i4.25298.
کزازی، میرجلال¬الدین (1368) از گونه¬ای¬ دیگر (جستارهایی در فرهنگ و ادب ایران)، تهران، مرکز.
کوپر، جی سی (1386) فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه ملیحه کرباسیان، چاپ دوم، تهران، نو.
مستوفی، حمدالله (1364) تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر.
معین، محمد (1335) مزدیسنا و ادب پارسی، تهران، دانشگاه تهران.
مؤمن، محسن (1396) «نگاهی به رنگ¬آمیزی صحنه¬های حماسی در شاهنامه»، سومین کنفرانس ملی هزاره سوم و علوم انسانی (دانشگاه پیام نور)، صص 1-11.
نرشخی، ابوبکر محمدبن جعفر (بی¬تا) تاریخ بخارا، تصحیح مدرس رضوی، تهران، سنایی.
نصر، سید حسین (1375) هنر و معنویت اسلامی، ترجمه رحیم قاسمیان، تهران، دفتر مطالعات دینی هنر.
واحد‌دوست، مهوش (1379) نهادینه¬هاي اساطیري در¬ شاهنامه فردوسی، تهران، سروش.
هاشمی، سید محسن و مصطفی¬ حسینی گلکار (1394) «کارکرد سینمایی رنگ در شاهنامه»، هشتمین همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی.
هوشمند، رضوان (1397) مقایسة کاربرد رنگ در شعر گذشته و معاصر فارسی، تهران، صالحیان.