بررسی و تحلیل نسب و جایگاه «خطیب قزوینی» در تاریخ تطوّر علوم بلاغی
الموضوعات : پژوهشهای ادبیات کلاسیک ایران
1 - استادیار گروه آموزش زبان و ادب فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: خطیب قزوینی, تاریخ بلاغت, ملیّت, ایرانیان, تمدن اسلامی.,
ملخص المقالة :
نقش ایرانیان در پیشبرد تمدن اسلامی بر کسی پوشیده نیست. در تکوین علوم بلاغی نیز ایرانیان، نقش اساسی داشتهاند؛ هرچند در پردة اسامی و گاه انساب عربی، ملیّت آنان فراموش شده است. «خطیب قزوینی» از جمله کسانی است که با دو اثر مهم خود یعنی «تلخیصالمفتاح» و «الایضاح» مورد توجه بسیار قرار گرفته است و علیرغم داشتن نسبتی عجمی، او را یک عرب اصیل دانستهاند. احمد مطلوب معتقد است که وی پایههای بلاغت عربی را بنا نهاده و مطابق با اغلب منابع عربی، وی را منسوب به «ابودلف عجلی» میداند و بر اصالت عربی او تأکید میکند. نحوۀ استدلال وی، این سؤال را به ذهن میرساند که چقدر این موضوع معتبر است. بر این اساس هدف این مقاله، بررسی صحت و سقم این مطلب و زمینههای پیدایش آن است که با مراجعه به منابع عربی و فارسی و با روش اسنادی صورت گرفته است. نتایج این بررسی نشان میدهد که هرچند اثبات نسب اشخاص بعد از قرنها و ذکر آن در منابع، کار ممکنی نیست، حضور شگفتانگیز ایرانیان در تدوین علوم مختلف عربی بهویژه علوم بلاغی و تسلط بینظیرشان بر زبان عربی در دورة عباسی و وجود جریانهای شعوبی و ضد شعوبی و نیز اندیشههای عربگرایانة معاصر، این فکر را تقویت میکند که شاید انتساب خطیب قزوینی به دلیل آنکه بیشتر عمر خود را در دمشق و شام گذرانده و مولد او را اغلب منابع شهر موصل دانستهاند و نیز تسلط او بر زبان عربی و دیگر محاسنش، از مقولة انتساباتی باشد که قابلاثبات نیست.
آذرنوش، آذرتاش (1399) دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد 6، ذیل ابوالفرج اصفهانی.
ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی (1993) الدرر الکامنه فی اعیان المائة الثامنة، بیروت، دارالجیل.
ابنطولون، محمد بن علی (1956) قضاة دمشق، دمشق، مطبوعات المجمعالعلمیالعربی.
ابنفضلالله عمری، احمدبن یحیی (1430) مسالکالابصار فی ممالکالامصار (الحکماء و الفلاسفه)، تحقیق از عامر النجّار، مصر- قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة.
افشاری، نقی (1392) فرهنگ نامآوران قزوین، جلد اول، قزوین، حدیث امروز.
ابنکثیر، اسماعیل بن عمر (بیتا) البدایة و النهایة، جلد چهاردهم، لبنان، بیروت، دارالفکر.
ابنمعتز، عبدالهم (1945) البدیع شرحه و علقه علیه: محمد عبدالمنعم خفاجی، مصر، مطبعه المصطفی البابی الحلبی.
امیری خراسانی، احمد و آرزو پوریزدان¬پناه کرمانی (1391) «سهم ایرانیان در تحول و تکامل علم بلاغت»، نشریه پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، سال اول، شماره اول، صص 1-28.
https://doi.org/10.22059/jlcr.2012.35231.
الأیوبی، یاسین (1425) «الخطیب القزوینی جلالالدین محمد بن عبدالرحمن فی سیرته و کتابه تلخیصالمفتاح»، نشریة التراثالعربی، شماره 96، صص 167-189.
تفتازانی، مسعود بن عمر (1304) مطول للعلامة التفتازاني علی التلخیص للخطیب الدمشقي، استانبول- ترکیه، مطبعة العثمانیة.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد (1420) یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر، لبنان، بیروت، دارالکتب العلمیه.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1372) معجمالادباء، جلد چهارم، بیروت، دارالغربالاسلامی.
حمیدی، محمدرضا (1399) مفاخر قزوین، جلد دوم، قزوین، طه.
خزائلی، علیرضا (1385) «معرفی شهر گمشده کرج ابودلف در اثری جغرافیایی از محمدحسن خان اعتمادالسلطنه»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دوره دوم، شماره 40 و 45، صص71-87.
خطیب قزوینی، محمدبن عبدالرحمان (2010) الایضاح فیالعلومالبلاغة، المعانی و البیان و البدیع، بیروت، دارالکتبالعلمیه.
ذکاوتی قراگزلو، علیرضا (1380) جاحظ، تهران، طرح نو.
رسولی، حجت و نجمالدین ارازی (1395) «بررسی و نقد کتاب ابوهلال العسکری و مقایسة البلاغیه و النقدیه»، پژوهشنامة نقد ادب عربی، دورة ششم، شماره 12، پیاپی 70، صص 109-133.
زیدان، جرجی (1369) تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهرکلام، تهران، امیرکبیر.
سامی، علی (بیتا) نقش ایران در فرهنگ اسلامی، شیراز، نوید.
سبکی، عبدالوهاب بن علی (1378) طبقات الشافعیة الکبری، لبنان، بیروت، دارالکتب العلمیه.
سکّاکی، یوسف بن ابی بکر (1420) مفتاحالعلوم، بیروت- لبنان، دارالکتب العلمیه.
سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر (بیتا) بغیة الوعاة فی طبقاتاللغویین و النحاة، بیروت، المکتبة العصریة.
شفیعیکدکنی، محمدرضا (1366) صور خیال در شعر فارسی، تهران، آگاه.
------------------- (1380) از مسائل کتابپردازی در قرن هشتم، نشریة نامة بهارستان، شماره 3، صص 5-8.
شیخ، حسین (1394) دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 22.
صالح، ابراهیم (1424) در دیوان القاضی الجرجانی علی بن عبدالعزیز، از علی بن عبدالعزیز الجرجانی، دمشق، دارالبشائر.
صفا، ذبیح¬الله (1369) تاریخ ادبیات در ایران، جلد سوم، بخش اول، تهران، فردوس.
---------- (1370) تاریخ ادبیات در ایران، جلد اول، تهران، فردوس.
صفدی، خلیل بن أیبک (2000) الوافی بالوفیات، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
ضیف، شوقی (1383) تاریخ و تطور علوم بلاغت، تهران، سمت.
علویمقدم، سید محمد (1363) «بحثی دربارة کتاب مطوّل سعدالدین تفتازانی و تأثیر آن در کتب بلاغی»، نشریة مشکوة، شماره 5، صص 40-71.
عمر، فاروق (1977) البحوث فی التاریخ العباسی، بیروت، دارالعلم.
فاتحینژاد، عنایتالله (1372) دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 5.
فاخوری، حنا (1388) تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمة عبدالمحمد آیتی، تهران، توس.
قربانی زرین، باقر (1401) «خطیب قزوینی»، در: دانشنامة جهان اسلام، تهران، جلد پانزدهم (خانه- خلعت)، صص 739-743.
کاردگر، یحیی (1386) «نگاهی به طبقهبندی صنایع بدیعی همراه با نقد و تحلیل صنایع لفظی»، نشریه پژوهشهای دستوری و بلاغی، شمارة 3، صص 145-178.
لوکنت، جی (1385) «ابنقتیبه دینوری»، ترجمة علیاکبر عباسی و محمدحسین الهیزاده، مجلة تاریخ اسلام، شمارة 25 صص 165-176.
مدرس، محمدعلی (1369) ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیة و اللّقب، تهران، خیام.
مستوفی، حمدالله (1339) تاریخ گزیده، تهران، امیرکبیر.
مطلوب، احمد (1967) القزوینی و شروح التلخیص، بغداد، مکتبة النهضة.
مؤذنی، علی¬محمد و زهیر طیب (1398) «گزارش اشکالات خطیب قزوینی بر آرای دانشمندان متقدّم و معاصر خود در علم معانی با تکیه بر ربع اول کتاب الایضاح فی شرح تلخیص المفتاح»، فنون ادبی، شماره 26، صص 1-16.