انقلاب اسلامي: رقابت آرمانشهر شاه و آرمانشهر انقلاب
الموضوعات : پژوهش سیاست نظری
1 - دانشیار دانشکده مطالعات جهان، گروه مطالعات ایران، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 - دانشجوی دکتری دانشکده مطالعات جهان، گروه مطالعات ایران، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: آرمانشهر, امام خمینی, مطهری, شریعتی, پهلوی.,
ملخص المقالة :
انقلاب را میتوان رقابت آرمانشهرهایی دانست که از یکسو حکومت مستقر و از سوی دیگر مخالفان انقلابی برای تودههای مردم ترسیم میکنند. در سالهای منتهی به انقلاب اسلامی ایران، رژیم پهلوی، آیندهای روشن برای ایرانیان ترسیم میکرد و اندیشهگران انقلابی نیز به بیان دورنمایی از آینده پرداخته، آرمانشهرهایی شکل میدادند. در واقع انقلاب، رقابت بین این دو دسته آرمانشهر بود. از این منظر کمتر به انقلاب اسلامی ایران پرداخته شده است. پژوهش حاضر با اتکا بر نظریۀ «کارل مانهایم» دربارۀ «ایدئولوژی و آرمانشهر»، به بررسی و مقایسۀ آرمانشهرهای دو قطب متضاد اصلی در انقلاب اسلامی ایران یعنی محمدرضا پهلوی (حکومت) و نظریهپردازان انقلاب (امام خمینی، مرتضی مطهری و علی شریعتی) میپردازد. هدف این مطالعه، تحلیل نقش اندیشۀ آرمانشهری در شکلگیری انقلاب اسلامی و فهم تفاوتهای بنیادین میان این دو دسته آرمانشهر است. در این راستا مقاله میکوشد تا دریابد که تفاوت آرمانشهرهای این دو قطب و دلایل توفیق یا عدم توفیق آنها در جلب نظر تودههای مردم چه بود. نتایج پژوهش نشان میدهد که آرمانشهر نظریهپردازان انقلاب با ویژگیهایی چون رازآلودی و معنویت، انعطافپذیری در بیان، ماهیت انقلابی و ظرفیت بسیج مردمی، توانست نیروی محرکهای قدرتمند برای انقلاب فراهم آورد؛ در حالی که آرمانشهر شاه، هرچند دارای طرحی مدرن و متمرکز بر توسعه و تمدن بزرگ بود، به دلیل زمینی بودن، محدودیتهای ساختاری و فقدان بسیج مردمی، موفقیت مشابهی کسب نکرد. این پژوهش بر اهمیت توجه به اندیشۀ آرمانشهری در تحلیل انقلابها تأکید دارد و نشان میدهد که تفاوت در ماهیت و کارکرد آرمانشهرها میتواند عامل تعیینکنندهای در توفیق یا شکست انقلابها باشد.
اصیل، حجتالله (1393) آرمانشهر در اندیشه ایرانی، چاپ سوم (نسخۀ الکترونیک)، تهران، نشرنی.
برنابلداجی، سمیه (1390) بررسی دیدگاه پنج تن از شاعران معاصر، پایاننامۀ کارشناسی¬ارشد در رشته زبان و ادبیات فارسی، به راهنمایی محمدرضا ترکی، تهران، دانشگاه تهران.
پزشکی، محمد و دیگران (1384) انقلاب اسلامی و چرایی و چگونگی رخداد آن، چاپ چهلوچهارم، قم، دفتر نشر معارف.
پهلوی، محمدرضا (۲۵۳۶) به سوی تمدن بزرگ، تهران، کتابخانۀ پهلوی.
-------------- (۱۳۷۲) پاسخ به تاریخ، ترجمۀ حسین ابوترابیان، تهران، مترجم.
حبیبی، سید محسن و محمدصالح شکوهی بیدهندی (1388) «نووارگی، نوآوری و نوپردازی سالهای نخستین قرن چهارده هـ.ش، میرزاده عشقی سه تابلو و آرمانشهر»، معماری و شهرسازی (هنرهای زیبا سابق)، سال اول، شماره ۳۸، صص ۹۳-۱۰۳.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286020.1388.1.38.9.3.
خمینی، روحالله (بیتا) کشفالاسرار، بیجا، بینا.
------------ (۱۳۷۸) ولایتفقیه: حکومت اسلامی، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امامخمينی(س).
داوری اردکانی، رضا (1382) فارابی: فیلسوف فرهنگ، تهران، ساقی.
--------------- (2536) فارابی: مؤسس فلسفۀ اسلامی، چاپ دوم، تهران، انجمن شاهنشاهی فلسفۀ ایران.
روویون، فردریک (1385) آرمانشهر در تاریخ اندیشۀ غرب، ترجمۀ عباس باقری، تهران، نشرنی.
ستاری ساربانقلی، حسن (1391) «آرمانشهر در آرای روشن¬فکران عصر مشروطۀ ایران»، نشریۀ هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، سال هفدهم، شماره ۱، صص ۵۵-۶۴.
https://doi.org/10.22059/jfaup.2012.29697.
سردارنیا، خلیلالله و حسین محسنی (1396) «روشن¬فکری مشروطه از آرمانشهر دموکراتیک تا اقتدارگرایی (از منظر جامعهشناسی معرفت و رومانتیسم)»، مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، سال سوم، شماره ۱۱، صص ۸۷-۱۲۱.
https://doi.org/10.22054/tssq.2017.8105.
سمیعی، محمد (۱۳۹۸) نبرد قدرت در ایران: چرا و چگونه روحانیت برنده شد؟ تهران، نشرنی.
------------ (1400) توسعه و خوشبختی در میان ایرانیان: چرا احساس میکنیم نسلهای سوختهایم؟، تهران، نشرنی.
شریعتی، علی (1362) اسلامشناسی (۲)، تهران، قلم.
---------- (1361الف) انسان، تهران، الهام.
---------- (1361ب) جهانبینی و ایدئولوژی، تهران، مونا.
---------- (1361ج) حسین وارث آدم، تهران، قلم.
---------- (1361د) مذهب علیه مذهب، تهران، سبز.
---------- (۱۳۶۰الف) اسلامشناسی (۱)، تهران، شریعتی.
---------- (1360ب) چه باید کرد؟، تهران، قلم.
----------- (1360ج) زن، تهران: سبز.
---------- (1359الف) تاریخ تمدن، تهران، دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار معلم شهید دکتر علی شریعتی.
---------- (1359ب) تاریخ و شناخت ادیان، تهران، تشیع.
---------- (1359ج) تشیع علوی و تشیع صفوی، تهران، تشیع.
---------- (1359د) جهتگیری طبقاتی اسلام، تهران، دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار معلم شهید دکتر علی شریعتی.
---------- (1357الف) بازگشت، اروپا، حسینیۀ ارشاد.
---------- (1357ب) شیعه، اروپا، حسینیۀ ارشاد.
---------- (1357ج) ما و اقبال، اروپا، حسینیۀ ارشاد.
---------- (1356الف) با مخاطبهای آشنا، اروپا، حسینیۀ ارشاد.
---------- (1356ب) خودسازی انقلابی، اروپا، حسینیۀ ارشاد.
عیوضی، محمدرحیم (1391) انقلاب اسلامی و ریشههای تاریخی آن، تهران، دانشگاه پیامنور.
غفاری، غلامرضا (1388) «منطق پژوهش تطبیقی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال دوم، شماره 4، صص 99-119.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20083653.1388.3.4.5.2.
مانهایم، کارل (۱۳۹۹) ایدئولوژی و اتوپیا: مقدمهای بر جامعهشناسی شناخت، ترجمۀ فریبرز مجیدی، تهران، سمت.
مطلبی، مسعود و محمدمهدی نادری (1388) «بررسی تطبیقی مفهوم آرمان¬شهر در اندیشه سیاسی اسلام، ایران و غرب»، مطالعات سیاسی، شماره ۶، زمستان، صص ۱۲۵-۱۴۶.
مطهری، مرتضی (1398الف) خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا.
----------- (1398ب) قیام و انقلاب مهدی(ع) و مقالۀ شهید، تهران، صدرا.
----------- (1397) انحطاط و ترقی تمدنها «از نظر قرآن و منطق دیالکتیک»، تهران، صدرا.
----------- (1396) جامعه و تاریخ در قرآن، تهران، صدرا.
----------- (1390) هدف زندگی، تهران، صدرا.
----------- (1389) اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب، تهران، صدرا.
----------- (۱۳۸۵الف) آیندۀ انقلاب اسلامی ایران، تهران، صدرا.
----------- (1385ب) جهانبینی توحیدی، تهران، صدرا.
----------- (1382) ده گفتار، تهران، صدرا.
----------- (1381) اسلام و نیازهای زمان، تهران، صدرا.
----------- (1380الف) فلسفۀ تاریخ، تهران، صدرا.
----------- (1380ب) نبرد حق و باطل، تهران، صدرا.
----------- (1378) یادداشتها، تهران، صدرا.
----------- (1377) نقدی بر مارکسیسم، تهران، صدرا.
----------- (1372) پیرامون انقلاب اسلامی، تهران، صدرا.
----------- (1357) خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا.
مطهری، مرتضی و محمدحسین طباطبایی (1390) اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، صدرا.
مؤمن، ابوالفتح (1381) «قرآن پهلوی»، زمانه، شمارۀ 5 و 6، صص 38-43.
میرزایی، جمشید (1402) «بررسی وضعیت پژوهشهای تطبیقی در حوزه مطالعات اجتماعی در ایران»، پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی، سال پنجم، شماره 4، صص 33-40.
doi:10.48310/rsse.2024.15464.1176.
نودهی، کبری و دیگران (1395) «آرمانشهر شاعران چپگرای مشهد (1320 تا 1325)»، ادبیات پارسی معاصر، سال ششم، شماره 18، صص ۷۵-۱۰۰.
Britannica, The Editors of Encyclopaedia (2022) "utopia". Encyclopedia Britannica, https://www.britannica.com/topic/utopia.
Lasky, Melvin J. (1976) Utopia and Revolution. the University of Chicago Press. https://doi.org/10.4324/9781351300360.
Levitas, Ruth (2010) The Concept of Utopia. Peter Lang.
https://doi.org/10.3726/978-3-0353-0010-9.
Manuel, Frank E., Fritzie P. Manuel (1997) Utopian Thought in the Western World. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press of Harvard University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1rr6cx0.
Sargent, Lyman Tower (2010) Utopianism: A very short introduction. Oxford: Oxford University Press.
https://doi.org/10.1093/actrade/9780199573400.001.0001.
Segal, Howard P (2012) Utopias: A Brief History from Ancient Writings to Virtual Communities. Blackwell Publishing Ltd.
https://doi.org/10.1002/9781118496053.
Supek, Rudi (1971) "Utopia and Reality". Translated by Slobodan Stanković. In https://www.marxists.org/archive/supek/1971/utopia-reality.htm.