تحلیل تطبیقی رابطۀ ساختار قدرت و پایداری/ ناپایداری احزاب سیاسی در ساختارهای اقتدارگرا، دموکراتیک و شبه¬اقتدارگرا
الموضوعات : پژوهش سیاست نظری
مسلم خسروی زارگز
1
,
وحید سینائی
2
1 - دانشجوی دکتری علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران
2 - دانشیار علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسي مشهد، ایران
الکلمات المفتاحية: ساختار قدرت, اقتدارگرایی, دموکراتیک, شبهاقتدارگرایی, حزب. ,
ملخص المقالة :
احزاب سیاسی به عنوان نهادهای میانجی میان دولت و جامعه، نقشی بنیادین در تقویت فرایندهای دموکراتیک و ارتقای کارآمدی نظام حکمرانی ایفا میکنند. با این حال دوام و پایداری این احزاب به طور مستقیم تحت تأثیر ویژگیهای ساختاری قدرت در انواع رژیمهای سیاسی قرار دارد. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی، به واکاوی رابطۀ میان ساختار قدرت سیاسی و پایداری یا ناپایداری احزاب سیاسی میپردازد. پرسش اصلی این است که چرا احزاب سیاسی در برخی از رژیمهای سیاسی پایدارند، در حالی که در برخی دیگر دچار ناپایداری میشوند؟ در پاسخ به این پرسش، فرضیه پژوهش اینگونه مطرح میشود که مؤلفههای سازندۀ ساختار قدرت شامل: سرشت حاکمیت سیاسی، شیوۀ توزیع و مشارکت در قدرت، تفکیک قوا و نهادهای غیر رسمی ساختار قدرت، در چارچوب انواع رژیمهای سیاسی اعم از دموکراتیک، اقتدارگرا و شبهاقتدارگرا، عامل تعیینکننده در ثبات یا بیثباتی احزاب سیاسی محسوب میشود. یافتههای پژوهش نشان میدهد که در ساختارهای دموکراتیک، علیرغم وجود ضعفهای سازمانی و فشارهای اجتماعی- اقتصادی، زمینههای لازم برای تداوم و ثبات احزاب فراهم میگردد. در مقابل، در ساختارهای اقتدارگرا، تمرکز قدرت و حذف رقابت سیاسی به شکلگیری نظام تکحزبی دولتی و زوال سایر احزاب منجر میشود. همچنین در رژیمهای شبهاقتدارگرا که در ظاهر از سازوکارهای دموکراتیک بهره میگیرند اما در عمل رویکردی اقتدارگرایانه دارند، چرخۀ حیات احزاب، کوتاهتر بوده و میزان پایداری آنها، کاهش مییابد.
آزادی، اسماعیل (1398) تبارشناسی جریانهای سیاسی و آسیبشناسی احزاب در ایران، تهران، ثالث.
اتاوی، مارینا (1386) گذار به شبه¬دموکراسی یا شبه¬اقتدارگرایی، ترجمه سعید میرترابی، تهران، قومس.
احمدی، مونا و مهدی شعبانپور منصور و اسدالله یاوری و ناصرعلی منصوریان (۱۴۰۱) «موانع حقوقی تأسیس و توسعۀ احزاب در ایران با نقد قانون نحوۀ فعالیت احزاب و گروههای سیاسی ۱۳۹۵»، فصلنامه سیاست، سال پنجم، شماره 11، صص 342- 360.
https://doi.org/ 10.30510/psi.2022.319702.2801.
اخوان کاظمی، بهرام (1388) علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
اردستانی، محمود (1389) دموکراسی و ارتش در مصر، تهران، ضیایی.
اسمیت، برایان کلایو (1387) فهم سیاست جهان سوم: نظریههای توسعه و دگرگونی سیاسی، ترجمه امیرمحمد یوسفی و محمدسعید قاینی نجفی، تهران، مطالعات سیاسی و بینالمللی.
اشرفی، اکبر (1397) «بررسی فلسفه تشکیل و دلیل تعطیلی فعالیتهای حزب جمهوری اسلامی»، جامعهشناسی سیاسی ایران، شماره 2، صص 67-90.
امامجمعهزاده، سید جواد و سید داوود معصومی (1389) «رانتیریسم و تأثیر آن بر رابطه دولت و احزاب در ایران 1330-1357»، جستارهای سیاسی معاصر، سال یکم، شماره 1، صص 33- 49.
ایوبی، حجت¬الله (1380) احزاب سیاسی در غرب، تهران، سروش.
بخشی آنی، رضا و مسعود نیلی و سیدمهدی برکچیان (1401) «دموکراسی یا دیکتاتوری: اثر نوع نظام سیاسی بر نهادهای اقتصادی»، فصلنامه پژوهشها و سیاستهای اقتصادی، سال سی-ام، شماره 102، صص 53-78.
doi: 10. 52547/qjerp.30.102.53 .
بلاندل، ژان (1378) حکومت مقایسهای، ترجمه علی مرشدیزاد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
پیروز، مجید (1400) تحلیل موانع نهادینگی حزب جمهوری اسلامی، رساله دکتری علوم سیاسی، استاد راهنما: سیدعلیرضا بهشتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
تبریزنیا، حسین (1377) برخی علل ناپایداری احزاب سیاسی در ایران، تهران، سیاوش.
دوورژه، موریس (1386) احزاب سیاسی، ترجمه رحیم علومی، تهران، امیرکبیر.
شهبازی، محبوب (1380) تقدیر مردمسالاری: نقش انتخابات در روند دموکراسی ایران، تهران، روزنه.
عباسی، رضا (1399) نظامهای سیاسی در دوران معاصر، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی.
علم، محمدرضا (1379) سهم فرهنگ سیاسی ایران در ناپایداری احزاب سیاسی از مجلس اول تا انقراض قاجاریه، رساله دکتری، استاد راهنما علیاصغر مصدق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی.
قاضی (شریعتپناهی)، ابوالفضل (1383) حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، چاپ دوازدهم، تهران، میزان.
قنواتی، نسرین و مجید وحید و احمد ساعی و علیرضا ازغندی (1396) «بازتولید ساختار رانتی در ایران»، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی (مطالعات راهبردی جهانی شدن)، سال هفتم، شماره 25، صص 203-221.
قوام، عبدالعلی (1371) توسعه سیاسی و تحول اداری، تهران، قومس.
کاتز، ریچارد اس و ویلیام کروتی (1395) دانشنامه سیاست حزبی، ترجمه محسن میردامادی و سید علیرضا بهشتی شیرازی، تهران، روزنه.
کاویانی، محمود (1388) جنبشهای اسلامی در مصر، تهران، خط سوم.
مک¬لین، ریان (1381) فرهنگ علوم سیاسی، ترجمه حمید احمدی، تهران، میزان.
مونتسکیو، شارل دو (1373) روحالقوانین، ترجمه علیاکبر مهتدی، تهران، امیرکبیر.
نوذری، حسنعلی (1381) احزاب سیاسی و نظامهای حزبی، تهران، گستره.
وبر، ماکس (1395) اقتصاد و جامعه، ترجمه محمد عمادزاده و دیگران، تهران، سمت.
همتی، زهره و حسین مسعودنیا و فرهاد درویشی سهتلانی (1402) «کاربست روش تحلیل لایهای علتها در تحلیل کژکارکردی احزاب سیاسی در ایران (۱۲۸۵-۱۴۰۰)»، فصلنامه سیاست متعالیه، دوره یازدهم، شماره 1، صص 141- 162.
doi: 10.22034/sm.2023.528931.1693.
Abdullah, W. J. (2016) Assessing party structures: Why some regimes are more authoritarian than others. Australian Journal of International Affairs, 70 (2),121–140.https://doi.org/10.1080/10357718.2016.1151859.
Bill, J. A. (1973). The plasticity of informal politics: The case of Iran. Middle East Journal, 27(2), 131–151. http://www.jstor.org/stable/4325054.
Bryan, A. (2021) Political parties and republican democracy. Contemporary Political Theory, 21(2), 262-282. https://doi.org/10.1057/s41296-021-00499-5.
Dahl, R. A. (1971) Polyarchy: Participation and opposition. Yale University Press.https://dispes.units.it/sites/dispes.units.it/files/all_pers/Dahl%20Poliarchy001.pdf.
Della Porta, D. (2004) Political parties and corruption: Ten hypotheses on five vicious circles.Crime,Law and Social Change, 42(1), 35–60. https://doi.org/10.1023/B\:CRIS.0000041038.99879.9c.
Easton, D. (2024) The analysis of political structure. Routledge.
Ekman, J. (2009) Political participation and regime stability: A framework for analyzing hybrid regimes. International Political Science Review, 30(1), 7–31. https://doi.org/10.1177/0192512108097054.
Gill, Graeme. (1987) The single party as an agent of development: Lessons from the Soviet experience. World Politics, 39 (4), 566–578. https://doi.org/10.2307/2010292.
Gray, J. (2016, February 13) The role of political parties in Putin’s hybrid-regime. E-International Relations. https://www.e-ir.info/2016/02/13/the-role-of-political-parties-in-putins-hybrid-regime.
Gugin, L. C. (2008) The impact of political structure on the political power of women: A comparison of Britain and the United States, 37–56. https://doi.org.
Hafner, Fink D. (2024) Party system changes and challenges to democracy: Slovenia in a comparative perspective. Palgrave Macmillan.
https://doi.org/10.1007/978-3-031-54949-6.
Linz, J. J. (1964) An authoritarian regime: Spain. In E. Allardt & Y. Littunen (Eds.), Cleavages, ideologies and party systems (pp. 291–341). Helsinki: Transactions of the Westermarck Society.
---------- (2000) Totalitarian and authoritarian regimes. Lynne Rienner Publishers. Moe, T. M. (2005) Power and Political Institutions. Perspectives on Politics, (3),215-233. https://doi.org/10.1017/S1537592705050176.
Pildes, R. H. (2002) Constitutionalizing democratic politics (Public Law and Legal Theory Working Paper Series, No. 44). New York University School of Law. https://ssrn.com/abstract=317800 .
Pinto, António Costa. (2002) Elites, single parties and political decision-making in fascist-era dictatorships. Contemporary European History, 11(3), 429–454. https://doi.org/10.1017/S0960777302003053.
Przeworski, A. (1991) Democracy and the market: Political and economic reforms in Eastern Europe and Latin America. Cambridge University Press.
Reuter, O. J. (2021) Why do ruling parties extend authoritarian rule? Examining the role of elite institutions and mass organization (V-Dem Working Paper Series 2021:118). V-Dem Institute, University of Gothenburg. https://www.v-dem.net/media/publications/wp_118_final.pdf .
Rye, D. (2015) Political parties and power: A new framework for analysis. PoliticalStudies,63(5),1052–1069.https://doi.org/10.1111/1467-9248.12158.
Sondrol, P. C. (2007) Paraguay: A semi-authoritarian regime? Armed Forces & Society, 34(1), 46–66. https://doi.org/10.1177/0095327X06295513.
World Scientific. (2025) Authoritarian party systems. World Scientific. Retrieved April 10, 2025, from https://www.worldscientific.com .
Zahirinejad, M. (2016) Hybrid regime and rentier state: Democracy or authoritarianism in Iran? Hemispheres: Studies on Cultures and Societies, 31(4), 21–31. https://doi.org/10.15804/hso160402.