ساختیابی الگوهای معماری خانههای کرمانشاه (از دهه 60 تاکنون)
الموضوعات : Application of the basics of Islamic urban planning and architecture in contemporary architecture
معین آقایی مهر
1
,
مینو قره بگلو
2
,
محمدتقی پیربابایی
3
1 - استادیار گروه معماری و شهرسازی، دانشکده مهندسی عمران و معماری، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران
2 - استاد دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
3 - استاد دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
الکلمات المفتاحية: آنتونی گیدنز, نظریه ساختیابی, کرمانشاه, معماری مسکونی و مطالعات مسکن.,
ملخص المقالة :
نظریه ساختیابی «آنتونی گیدنز» با تمرکز بر کنش اجتماعی و قواعد و منابع ساخت، چارچوبی مناسب برای تبیین فرایند تولید و بازتولید فضاهای مسکونی فراهم میآورد. این پژوهش با اتکا به نظریۀ ساختیابی، به تحلیل مؤلفههای ساخت معماری فضاهای مسکونی معاصر شهر کرمانشاه در دهههای اخیر میپردازد. پرسش اصلی پژوهش اینگونه شکل گرفته است که شرایط حاکم بر فضاهای مسکونی معاصر شهر کرمانشاه چگونه است و این شرایط، چگونه با تحولات مؤلفههای ساخت فضاهای مسکونی قابل تفسیر است.
روش پژوهش، توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر راهبرد پسکاوی است و از روشهای مطالعه موردی، تطبیقی و تحلیل محتوای کیفی به صورت نظامدار بهره میبرد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که تحولات معماری مسکن در کرمانشاه از دهه ۶۰ تاکنون، نتیجۀ تعامل پیچیده میان منابع اقتداری و تخصیصی، الزامات قانونی، مفاهیم و ارزشهای اخلاقی مرتبط با سکونت است. بر این اساس الگوهای غالب فضاهای مسکونی به چهار گونۀ ویلایی اولیه، ویلایی متأخر، آپارتمانی اولیه و آپارتمانی متأخر دستهبندی میگردد. نتایج بیانگر آن است که فضاهای سکونتی کرمانشاه نه صرفاً به وسیله ساختارهای بالادستی شکل گرفتهاند و نه صرفاً انتخابهای فردی کنشگران هستند؛ بلکه در فرآیند پیچیده و پیوستهای از تعامل متقابل میان ساخت و عامل به وجود آمدهاند.
در این راستا در گام نظری با بهرهگیری از نظریه ساختیابی، مؤلفههای ساختیابی فضاهای سکونتی تبیین شده، در گام میدانی، الگوهای مسکونی منتخب شهر کرمانشاه تحلیل و تفسیر میگردد. در نهایت شرایط حاکم بر شکلگیری الگوهای چهارگانه فضاهای مسکونی در چارچوب مؤلفههای «منابع اقتداری»، «منابع تخصیصی»، «مفاهیم، هنجارها و ارزشهای اخلاقی» و «قواعد و الزامات قانونی» تبیین میشود.
قرآن کریم.
آقاییمهر، معین (1400) تبیین پایایی و پویایی هویت فرهنگی در فضاهای سکونتی (موردپژوهی: مجموعههای مسکونی منتخب شهر کرمانشاه)، رساله دکترای معماری اسلامی، به راهنمایی دکتر مینو قرهبگلو و دکتر محمدتقی پیربابایی، تبریز، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
آقاییمهر، معین و مینو قرهبگلو (1399) «معاصرسازی هویت - مبنا؛ نمونه موردی: بافتهای شهری معاصر ایران در دوره پهلوی»، نشریه علمی پژوهشی نقشجهان، 10(1)، صص 11-18.
.
DOI:10.1001.1.23224991.1399.10.1.5.1 آقاییمهر، معین و مینو قرهبگلو و محمدتقی پیربابایی (1402) «ساختیابی معماری فضاهای سکونتی با رویکرد فرهنگ ایرانی - اسلامی»، نشریه علمی پژوهشی فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، سال هشتم، شماره ۱، صص ۲۰-۴۲.
.
DOI:10.52547/ciauj.7.1.298 آقاییمهر، معین و مینو قرهبگلو و محمدتقی پیربابایی (1403) «پایایی و پویایی هویت فرهنگی در فضاهای سکونتی معاصر (موردپژوهی: فضاهای سکونتی کرمانشاه از سال 1360 تاکنون)»، نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، سال بیست¬ونهم، شماره 2، صص 7-22.
doi: 10.22059/jfaup.2025.378222.672987.
اسکندری دورباطی، زهرا و مهرداد جواهریپور و فرح ترکمان (۱۴۰۱) «مالکیت زمین و ساختیابی سکونت¬گاههای غیر رسمی در ایران (1357-۱۳۹۹)»، نشریه علمی پژوهشی توسعه محلی (روستایی - شهری)، سال چهاردهم، شماره ۱، صص ۳۰۵-۳۳۱.
https://doi.org/10.22059/jrd.2022.345452.668743.
اشعثکوفی، محمدبن محمد (بیتا) الجعفریات، تهران، مکتبة نینوی الحدیثة.
الرضا، علیبن موسی(ع) (1381) طبالرضا، ترجمه نصیرالدین امیر صادقی، تهران، معراجی.
برقی، احمد بن محمد بن خالد (1371ه.ق) المحاسن، جلد 2، قم، دارالکتب الإسلامیة.
پاینده، ابوالقاسم (1382) نهجالفصاحة، تهران، دنیای دانش.
پیربابایی، محمدتقی و رحیم ایرانشاهی (1399) «واکاوی نقش فرهنگ وقف در تکوین ارسنهای شهری بر اساس نظریه ساختیابی»، نشریه فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، سال پنجم، شماره 2، صص 36-17.
.
DOI: 10.29252/ciauj.5.2.17 حرّانی، حسنبن علیبن حسینابن شعبه (1363) تحفالعقول، ترجمه محمدصادق حسنزاده، قم، چاپ علیاکبر غفاری. ردایی، مهشید و مینو قرهبگلو و محمدعلی کینژاد و فرهاد احمدنژاد و حامد بیتی (1402) «ارزشهای انسان مسلمان و نمود آن در معماری خانه ایرانی اسلامی (نمونه موردی: خانههای تاریخی شهر یزد)»، نشریه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال پنجاه¬ویکم، شماره 14، صص 1-28.
https://iic.ihss.ac.ir/Article/42332.
رشیدزاده، الهام و فواد حبیبی (1399) «تحلیل روابط فرهنگی در پیکرهبندی فضایی مسکن سنتی کردها (مطالعه موردی: خانههای سنتی شهری منطقه موکریان (شهر سردشت)»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال چهاردهم، شماره 40، صص 17-31.
https://dorl.net/dor/20.1001.1.2228639.1399.10.40.2.6.
سجادزاده، حسن و بهاره اریس (۱۳۹۶) «بررسی تولید معنا در فضای شهری بر مبنای نظریه ساختیابی (مطالعه موردی: بازار تبریز)»، فصلنامه پژوهشهای جغرافیای انسانی، سال چهل¬ونهم، شماره ۲، صص ۲۷۳-۲۸۷.
.
https://doi.org/10.22059/jhgr.2017.55475 شالچی، سمیه و میترا عظیمی (۱۳۹۸) «مطالعۀ «زنانه - شدن» فقر در ایران ۱۳۶5-۱۳۹۵»، پژوهشنامه زنان، سال دهم، شماره 2، صص 113-142.
.
https://doi.org/10.30465/ws.2019.4363 شیخصدوق، محمدبن علی بن بابویه قمی (1413ه.ق) من لایحضره الفقیه، جلد 3، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
--------------------- (1362) الخصال، جلد 2، تصحیح علی¬اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین.
صالحینیا، مجید و حسن رجبعلی (1403) «ترادیسی معماری خانههای تاریخی شهر گرگان از دوره قاجاریه به پهلوی اول»، نشریه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال پنجاه¬وششم، شماره 15، صص 21-45.
.
https://iic.ihss.ac.ir/Article/48447 عباسی آذر، سودابه و سیامک پناهی و حسین کلانتری خلیلآباد (1402) «تبیین مؤلفههای تأثیرگذار در شکلگیری ساختار «وید» مؤثر بر تعاملات اجتماعی (بناهای مسکونی دوره پهلوی دوم تا به امروز شهر تهران)»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی - اسلامی، سال پنجاه¬وچهارم، شماره 14، صص 1-17.
.
https://iic.ihss.ac.ir/Article/4726 فیضکاشانی، محمدمحسن (1406ه.قـ) الوافی، (جلد 23، اصفهان، كتابخانه امام أميرالمؤمنين علی(ع).
قربانی، رحیم (1393) معماری و شهرسازی مطلوب اسلامی: درآمدی بر فقه کاربردی و تمدنی، مسکن مطلوب اسلامی، تهران، شبکه اندیشه.
قرهبگلو، مینو و دیگران (1396) «شناسایی و تحلیل مؤلفههای تأثیرگذار بر محیط پاسخده در محلات از منظر جهانبینی اسلامی»، نشریه علمی پژوهشی نقش جهان، سال هفتم، شماره 1، صص 21-36.
.
http://dorl.net/dor/20.1001.1.23224991.1396.7.1.6.1 کاظمی، سید محمد و حسین مهدویپور و سیدعلیاکبر کوششگران (1401) «خوانش مؤلفههای حیات بخش از بازخوانی حیاط خانههای سنتی یزد»، نشریه علمی پژوهشی مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال سیزدهم، شماره 48، صص 1-13.
https://dorl.net/dor/20.1001.1.2228639.1401.12.48.3.7.
کلانتری خلیلآباد، حسین و سیدامیررضا نظامدوست و علی یاران (1398) «تبیین الگوی کالبدی مسکن معاصر مبتنی بر معماری زمینهگرا (مطالعه موردی: خانههای تاریخی منتخب دوره قاجار)»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال سی¬وهشتم، شماره 10، صص 5-20.
https://dorl.net/dor/20.1001.1.2228639.1398.10.38.1.7.
کلینی، محمدبن یعقوب (1407ه.ق) الکافی، جلد 3، 5، 13، تصحیح علی¬اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
گیدنز، آنتونی (1380) جامعهشناسي، ترجمه منوچهر صبوري، تهران، نشرني.
.
ISBN:978-964-312-168-6 مجلسی، محمدباقر (1410 ه.ق) بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، جلد 23، 59، 72، 73، 77، 100، 103، بیروت، مؤسسه الوفاء. مرکز آمار ایران (1395) نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن، قابل دسترسی در: https://amar.org.ir/.
مکارم شیرازی، ناصر (1382) تفسیر نمونه، جلد 11، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
Anacker, K. B. (2019) 'Introduction: Housing affordability and affordable housing'. International Journal of Housing Policy, 19(1), 1–16. https://doi.org/10.1080/19491247.2018.1560544.
Binder, C. R. (2007) From material flow analysis to material flow management, Part II: The role of structural agent analysis. Journal of Cleaner Production, 15(17), 1605-1617. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2007.02.016.
Blaikie, Norman. W. H. (2007) Approaches to Social Enquiry: Advancing Knowledge, London: Polity press.
https://books.google.com/books?id=QiBZOAAACAAJ.
Bryant, C. G. A., and Jary, D. (1991) Introduction: coming to terms with Anthony Giddens. Giddens’ Theory of Structuration: A Critical Appreciation. London: Routledge press. https://doi.org/10.1007/978-1-349-26616-6_22.
Cassell, Philip (2004) Abstract of Anthony Giddens's works. Translated by Hassan Chavoshian. 2004. Tehran: Phoenix Publications. https://doi.org/10.1007/978-1-349-22890-4.
Cataldi Giancarlo & Luigi MaffeiGian & Vaccaro Paolo (2002) 'SaverioMuratori and the Italian school of planning typology'. Urban morphology (the Journal of the International Seminar on Urban Form). 6(2).
DOI:10.51347/jum.v6i1.3899.
DeRose, L., Goldscheider, F., Reyes Brito, J., & Gas-Aixendri, M. (2019) Are children barriers to the gender revolution? International comparisons. European Journal of Population, 35(2), 219–242.
https://doi.org/10.1007/s10680-018-9483-z.
Emirbayer, M., & Mische, A. (1998) “What is agency?” American Journal of Sociology, 103(4), 962–1023.
DOI: 10.1086/231294.
Furstenberg, F. F. (2013) Transitions to adulthood: What we can learn from the West. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 646(1), 28–41.
https://doi.org/10.1177/0002716212471048.
Gan, Q., & Hill, R. J. (2009) 'Measuring housing affordability: Looking beyond the median'. Journal of Housing Economics, 18(2), 115–125.
https://doi.org/10.1016/j.jhe. 2009.04.003.
Giddens, A. (1984) The Constitution of Society: Outline of the Theory of Structuration. Polity Press / University of California Press. ISBN: 9780745600062.
------------- (1997) The Constitution of Society: Outline of the Theory of Structuration. Cambridge: Polity.
https://www.ucpress.edu/book/9780520057289/the-constitution-of-society.
------------- (1998) The third way: The renewal of social democracy. Cambridge, UK: Polity press.
https://politybooks.com/bookdetail/?isbn=9780745622674.
------------ (2013) New Rules of Sociological Method: A Positive Critique of Interpretative Sociologies. 2nd edition. London: Polity press. https://www.sup.org/books/sociology/new-rules-sociological-method.
Goode, W. J. (1963) World revolution and family patterns. New York, NY: Free Press of Glencoe.
Guerrero, O. (2020) 'Decentralized markets and the emergence of housing wealth inequality'. Computers, Environment and Urban Systems, 84, 101541.
https:// doi.org/10.1016/j.compenvurbsys.2020.101541.
Guerrero, O. A., & Law, S. (2024) 'The spatial structure of housing affordability and the impact of public infrastructure'. Journal of Simulation, 18(6), 973–987.
https://doi.org/10.1080/17477778.2024.2325428.
Hillier, B., & Hanson, J. (2009) The Social Logic of Space. Cambridge: Cambridge University Press.
https://doi.org/10.1017/CBO9780511597237.
Karimi, K. (2023) 'The Configurational Structures of Social Spaces: Space Syntax and Urban Morphology in the Context of Analytical, Evidence-Based Design.' Journal of Land. 12 (11), 2084. 1-23.
https://doi.org/ 10.3390/land12112084.
Lechet, John (2008) Fifty Great Contemporary Thinkers: From Structuralism to Post-Humanism, London: Routledge press.
DOI: https://doi.org/10.4324/9780203390573.
Segre, M. S. (2014) Contemporary Sociological Thinkers and Theories. Farnham: Ashgate Publishing, Ltd.
https://doi.org/10.4324/9781315573946.
Sewell Jr, W. H. (1992) ‘A theory of structure: Duality, agency, and transformation’, American Journal of Sociology, 1–29. DOI: https://doi.org/10.1086/229967.
URL01: https://iranstatis.com.
URL02: https://www.irna.ir.
URL03: https://earth.google.com.
Whittington, Richard (2015) Giddens, structuration theory and strategy as practice. Edited by: Golsorkhi, Damon, Rouleau, Linda, Seidl, David and Vaara, Eero, (eds.) Cambridge Handbook of Strategy as Practice. Cambridge: Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-handbook-of-strategy-as-practice/01E7B7E45F09B69F54C6E6A118F9E1D8.