بازآفرینی هویتی باغات کلان‌شهرها براساس اصول اخلاقی جهان‌بینی‌های مذهبی
الموضوعات : شهرسازی اسلامی
مرجان کریم‌پور شیرازی
1
,
حسین کلانتری خلیل‌آباد
2
,
محمدرضا رضایی
3
1 - دانشجوی دکتری گروه شهرسازی دانشکده مهندسی، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران.
2 - استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی، جهاددانشگاهی، تهران، ایران.
3 - استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، مرودشت، ایران.
الکلمات المفتاحية: بازآفرینی هویتی, کلان شهرها, اصول اخلاقی, جهان بینی های مذهبی,
ملخص المقالة :
تخریب گسترده باغات کلان‌شهرها در دهه‌های اخیر، طراحی و اجرای دامنه وسیعی از طرح‌ها، برنامه‌ها و اقدامات را به‌دنبال داشته که تحت تأثیر ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، رویکردهای متفاوتی از حفاظت مبتنی بر توسعه پایدار تا رشد اقتصادی سودمحور را دربرمی‌گیرند و پیامدها و واکنش‌های مختلفی را ایجاد کرده‌اند. در این میان، بازآفرینی به‌عنوان رویکرد دربرگیرندۀ ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی، با تأکید بر نقش هویت در بازتعریف جایگاه باغات، مورد توجه این پژوهش قرار گرفته است.
هدف پژوهش، بررسی مقایسه‌ای خاستگاه مذهبیِ نگرش و رفتار نسبت به باغات کلان‌شهرها و تأثیرات آن بر شکل‌گیری و تحولات این باغات و استخراج اصول جهان‌بینی مذهبی بازآفرینی باغات کلان‌شهرهاست. سؤال اصلی پژوهش یافتن ارتباط میان نگرش ادیان و رفتار انسان‌ها با باغات و نحوه شکل‌گیری این ارتباط در بستر تاریخ و شرایط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و اقلیمی است.
پژوهش کیفی با روش اسنادی - کتابخانه‌ای و رویکرد تطبیقی انجام شده است؛ مفاهیم شکل‌دهندۀ نگرش به باغات، فرآیند شکل‌گیری، نقش و کارکرد آنها و تعامل باغات با کلان‌شهرها، از دیدگاه مذاهب مختلف و در ادوار تاریخی تحت تأثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و اقلیمی بررسی و تحلیل شده است.
یافته‌ها نشان می‌دهد نگرش‌های مذهبی در شکل‌دهی به معنا، جایگاه، نقش و کارکرد باغ و رابطه آن با محیط شهری مؤثر بوده و این روابط در تعامل با شرایط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و اقلیمی در طول زمان دستخوش تحول شده‌اند. براین‌اساس، احیاء و بازتفسیر ارزش‌های گذشته می‌تواند مبنایی برای تدوین اصول بازآفرینی باغات کلان‌شهری در شرایط معاصر باشد.
پژوهش در پیوند دادن مطالعه تطبیقی جهان‌بینی‌های مذهبی و تحولات باغات با رویکرد بازآفرینی کلان‌شهرها و استخراج اصول مبنا برای بازخوانی ارزش‌های گذشته در مواجهه با چالش معاصر تخریب باغات است.
احمدی، حسام‌الدین؛ صالحی کاخکی، احمد و نوروززاده چگینی، ناصر. (1395). مقدمه‌ای بر مطالعه و شناخت باغ‌های اردشیرخوره (گور) در دوره ساسانی و اوایل اسلامی. اثر، 37 (75)، 3-18.
اخوان مقدم، زهره و حاجی‌ابوالقاسم دولابی، فاطمه. (1397). معناشناسی واژه طوبی با تکیه بر محور هم‌نشینی و جانشینی. پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، 7 (2)، 67-84.
امان‌اللهی بهاروند، اسکندر. (1392). تأثیر فرهنگ بر انسان و طبیعت، شیوۀ زیست انسانی و پیامدهای آن. تهران: آگاه.
انصافی، مصطفی و احمدوند، شجاع. (1398). دین و دولت در عهد ساسانی؛ درآمدی بر الهیات سیاسی زرتشت. رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، 11 (1)، 34-54.
بامداد، علی و مهرابی، محمد. (1396). مروری بر مفاهیم باغ ایرانی از منظر قرآن. کنفرانس پژوهش‌های معماری و شهرسازی اسلامی و تاریخی ایران.
بمانیان، محمدرضا؛ انصاری، مجتبی؛ نقره‌کار، عبدالحمید و وثیق، بهزاد. (1390). حکمت عناصر معماری منظر در بهشت قرآنی با تأکید بر سوره مبارکه الرحمن. صفه، 21 (53)، 5-14.
ترابی، زهره و اسدی، شهرام. (1397). نمود عینی عرفان و وحدت وجود در باغ ایرانی (مورد مطالعه باغ تخت شیراز). عرفان اسلامی، 55.
جوادی آملی، عبدالله. (1396). مفاتیح‌الحیات. قم: مرکز نشر اسراء.
حاجتی شورکی، سیدمحمد و حسینی قلعه‌بهمن، سیداکبر. ( 1395). بررسی حقیقت مرگ در دین زرتشت. معرفت ادیان، 7 (3)، 115-132.
حمزه‌نژاد، مهدی؛ سعادت‌جو، پریا و انصاری، مجتبی. (1393). بررسی تطبیقی باغ‌سازی ایران در دوران ساسانی و اسلامی براساس توصیف‌های بهشتی. مطالعات معماری ایران، شماره، 3 (5)، 57-79.
خراشادی، شکوه و باصفا، حسن. (1396). معناکاوی نوسانات مذهبی نمود‌یافته در نگارکندهای صخره‌ای ساسانی. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 7 (14)، 103–122. https://doi.org/10.22084/nbsh.2017.7757.1341.
ذوالفقاریان، فاطمه. (1400). پدیدار زیست‌محیطی در اندیشه سیاسی ایران باستان. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 13 (3)، 131-156. https://doi.org/10.22035/isih.2021.37.
سلگی، محسن و احمدوند، شجاع. (1397). نسبت آرمان و واقعیت در اندیشه سیاسی زرتشت، مانی و مزدک در دوره ساسانی. پژوهشنامه علوم سیاسی، 13 (2)، 7-32.
صادقی فدکی، سیدجعفر. (1395). پژوهشی در قواعد فقهی قرآن و گستره آن. پژوهش‌های فقهی، 12 (1)، 37-72. https://doi.org/10. 22059/jorr.2016.58012.
طشت‌زر، فریبا؛ حیدری، حسین و روحانی رصاف، جواد. (1391). دین و مدرنیته از نگاه آنتونی گیدنز. پژوهشنامه ادیان، 6 (11)، 91-116.
عابدی سروستانی، احمد؛ شاه‌ولی، منصور و محقق داماد، سیدمصطفی. (1386). ماهیت و دیدگاه‌های اخلاق زیست‌محیطی با تأکید بر دیدگاه اسلامی. اخلاق در علوم و فناوری، 2 (1 و 2)، 59-72.
عرب، حسنعلی و صادقی، حسین. 1392. برآورد درآمدهای مالیاتی دولت ساسانی (براساس مدارک باستان‌شناسی و منابع تاریخی). پژوهشنامه تاریخ، 8 (32)، 89-111.
عروج‌نیا، پروانه و هوشنگی، لیلا. (1395). متون دینی زرتشتی و محیط‌زیست: نقش انسان در آبادانی زمین و طبیعت. پژوهشنامه ادیان، 10 (20)، 111-131.
علیزاده شوشتری، عباس؛ شبیری، سیدمحمد؛ جمشیدی‌راد، محمدصادق و محمدی، ناصر. (1398). مدل ادب محیط زیست و تبیین اهداف آموزش محیط زیست براساس دیدگاه اسلامی «مادر بودن زمین». مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، 4 (14)، 69-106. https://doi.org/10.29252/qaiie.4.4.69.
فرشچیان، امیرحسین و شجاری، مرتضی. (1396). بررسی و نقد دیدگاه دکتر نصر در باب معماری اسلامی و ویژگی‌های آن. حکمت معاصر، 8 (3)، 91-110.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1390). الهیات محیط‌زیست (گزارشی از آرمان‌شهر علامه اقبال لاهوری). اخلاق زیستی، 1 (1)، 171-192. https://doi.org/10.22037/bioeth.v1i1.14018.
مسعودی‌فر، امید. (1396). سرآغاز کشاورزی نظام‌مند در ایران براساس تحقیقات باستان‌شناسی و مرور وضعیت آن در دوران تاریخ باستانی. باستان‌شناسی ایران، 13، 46-61.
مشهدي‌زاده دهاقانی، ناصر. (1390). تحلیلی از ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری در ایران. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.
نصر، سیدحسین. (1385). در جست‌وجوی امر قدسی: گفت‌وگوی رامین جهانبگلو با سیدحسین نصر. ترجمه سیدمصطفی شهرآیینی. تهران: نشر نی.
نقره‌کار، عبدالحمید؛ حمزه‌نژاد، مهدی و رنجبرکرمانی، علی‌محمد. (1388). درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی. تهران: پیام سیماگران.
Abu Sayem, M. (2018). Religious Understanding of Nature and Influence of Geographical Environment on Shaping Religious Beliefs and Practices within Christianity and Islam. KARSA: Journal of Social and Islamic Culture, 26(2), 195-214. https://doi.org/10.19105/karsa.v26i2.1777.
Albritton Jonsson, F. (2012). The Industrial Revolution in the Anthropocene. The Journal of Modern History, 84(4), 1023-1040. https://doi.org/10.1086/666049.
Attfield, R. (1983). Christian Attitudes to Nature. Journal of the History of Ideas, 44(3), 369-386. https://doi.org/10.2307/2709172.
Botica, A. (2013). Weather, Agriculture, and Religion in the Ancient Near East and in the Old Testament. Perichoresis, 11(1), 97-124. https://doi.org/10. 2478/perc-2013-0005.
Certomà, C. & Tornaghi, C. (2015). Political Gardening: Transforming Cities and Political Agency. Local Environment, 20(10), 1123-1131. https://doi.org/10.1080/13549839.2015.1053724.
Chidester, D. (2018). World Religions in the World. Journal for the Study of Religion, 31(1), 41-53. https://doi.org/10.17159/2413-3027/2018/v31n1a2.
Count of Bethlen, S. (2018). The Role of Calvinism in the Development of Modern Economy. Civic Review, 14(Special Issue), 352-366. https://doi.org/10.24307/psz.2018.0423.
Dandamayev, M. A. (1997). Economy III. In the Achaemenid Period. Encyclopaedia Iranica, 8(1), 101-104.
Ekinci, Z. & Sağlam, H. (2016). Meanings and Social Roles of the Republic Period Urban Parks in Ankara. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 216, 606-613. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.12.038.
Fakour, M. (2000). Garden V. Achaemenid Period. Encyclopaedia Iranica, X(3), 297-298.
Gare, A. 1996. Nihilism Inc. Environmental Destruction and the Metaphysics of Sustainability. Como, NSW, Australia: Eco-Logical Press.
Golombek, L. (2000). Garden VI. Islamic Period. Encyclopaedia Iranica, X(3), 298-305.
Gottlieb, R. S. (2006). Introduction: Religion and Ecology—What Is the Connection and Why Does It Matter? In: Taylor, B. (ed.). The Oxford Handbook of Religion and Ecology. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195178722.003.0001.
Güner, S. (2018). Evaluation of the Evolution of Green Management with a Kuhnian Perspective. Business Research, 309-328. https://doi.org/10.1007/s40685-017-0049-8.
Hackett, C., Stonawski, M., Tong, Y., Kramer, S., Shi, A. F., & Fahmy, D. (2025). How the global religious landscape changed from 2010 to 2020. Pew Research Center. https://doi.org/10.58094/fj71-ny11.
Harvey, R. (2020. Qur’anic Values and Modernity in Contemporary Islamic Ethics. In: Hashas, M. & al-Khatib, M. (eds.). Islamic Ethics and the Trusteeship Paradigm: Taha Abderrahmane’s Philosophy in Comparative Perspectives. Leiden: Brill: 150-169. https://doi.org/10.1163/9789004438354_009.
Hesamifar, A. (2012. Islamic Ethics and Intrinsic Value of Human Being. Journal of Philosophical Investigations, 6(11), 109-119.
Jain, P. (2025). Farming and Flora in Jainism. Worldviews: Global Religions, Culture, and Ecology, 29(2), 1–10. https://doi.org/10. 1163/15685357-02902006.
Janick, J. (2013). Horticulture and Art. In: Dixon, G. R. & Aldous, D. E. (eds.). Horticulture: Plants for People and Places. Dordrecht: Springer: 1197-1223. https://doi.org/10.1007/978-94-017-8560-0_10.
Jenkins, W. & Chapple, C. K. (2011). Religion and Environment. Annual Review of Environment and Resources, 36, 441-463. https://doi.org/10.1146/annurev-environ-042610-103728.
Kamali, M. H. (2012). Environmental Care in Islamic Teaching. ICR Journal, 3(2), 261-283. https://doi.org/10.52282/icr.v3i2.555.
Koehrsen, J., Blanc, J. & Huber, F. (2022). How “green” can religions be? Tensions about religious environmentalism. Zeitschrift für Religion, Gesellschaft und Politik, 6(1), 43–64. https://doi.org/10.1007/s41682-021-00070-4.
Lapperre, P. E. (1992). Man, Technology, Society and Development: From the Hunters and Gatherers to the First Industrial Revolution 3. 5 Million Years Ago until AD 1760. Doctoral Dissertation, Technische Universiteit Eindhoven. https://doi.org/10.6100/IR388064.
Lumbard, J. E. B. (2013). Seyyed Hossein Nasr on Tradition and Modernity In: Tradition and Modernity: Christian and Muslim Perspectives. Washington, DC: Georgetown University Press: 177-184.
Mahdizadeh, S. (2014). Historical Gardens in Transition in 20th Century Iran: A Critical Analysis of Garden Conservation. PhD Thesis, University of Sheffield.
Mahmoudi Farahani, L.; Motamed, B. & Jamei, E. (2016). Persian Gardens: Meanings, Symbolism, and Design. Landscape Online, 46, 1-19. https://doi.org/10.3097/LO.201646.
Markwith, Z. (2009). Muslim Intellectuals and the Perennial Philosophy in the Twentieth Century. Sophia Perennis, 1(1), 39–98.
Mashhadi Moghaddam, S. N. & Rafieian, M. 2019). Tears and Smiles in the Urban Protests against Local Decisions: Searching for Footprint of Power in Urban Management (Evidence from Tehran). Heliyon, 5(2), e01214. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2019.e01214.
Mayer, M. (2017). Whose City? From Ray Pahl’s Critique of the Keynesian City to the Contestations around Neoliberal Urbanism. The Sociological Review, 65(2), 168-183. https://doi.org/10.1111/1467-954X.12414.
Md Jani, H. H. & Harun, N. Z. (2018). The Physical Characteristics of the Islamic Garden and the Importance of the Concept in Malaysia. Planning Malaysia, 16(4), 208-219. https://doi.org/10.21837/pm.v16i8.551.
Mumford, L. (1970). The Culture of Cities. New York: Harcourt Brace Jovanovich.
Park, C. (2004). Religion and Geography. In: Hinnells, J. R. (ed.). Routledge Companion to the Study of Religion. London: Routledge: 1-20.
Peoples, H. C.; Duda, P. & Marlowe, F. W. (2016). Hunter-Gatherers and the Origins of Religion. Human Nature, 27(3), 261-282. https://doi.org/10.1007/s12110-016-9260-0.
Pew Research Center. (2012). The global religious landscape. Pew Research Center.
Savage, V. R. (2006). Ecology Matters: Sustainable Development in Southeast Asia. Sustainability Science, 1(1), 37-63. https://doi.org/10.1007/s11625-006-0002-9.
Schilpzand, A. & de Jong, E. (2021). Work Ethic and Economic Development: An Investigation into Weber’s Thesis. European Journal of Political Economy, 66, 101958. https://doi.org/10.1016/j.ejpoleco.2020.101958.
Schmelzkopf, K. (1995). Urban Community Gardens as Contested Space. Geographical Review, 85(3), 364-381. https://doi.org/10.2307/215279.
Shaked, S. (2007). The Iranian Canon of Scriptures and Writings. In: Vahman, F. & Pedersen, C. V. (eds.). Religious Texts in Iranian Languages. Copenhagen: Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, Historiske-filosofiske Meddelelser 98: 11-28.
Shaw, J. (2016). Religion, ‘Nature’ and Environmental Ethics in Ancient India: Archaeologies of Human/Non-Human Suffering and Well-Being in Early Buddhist and Hindu Contexts. World Archaeology, 48(4), 517-543. https://doi.org/10.1080/00438243.2016.1250671.
Stronach, D. (1990). The Garden as a Political Statement: Some Case Studies from the Near East in the First Millennium B. C. Bulletin of the Asia Institute, 4, 171-180.
Svizzero, S. & Tisdell, C. A. (2016). Economic Evolution, Diversity of Societies and Stages of Economic Development: A Critique of Theories Applied to Hunters and Gatherers and Their Successors. Cogent Economics & Finance, 4(1), 1-18. https://doi.org/10.1080/23322039.2016.1161322.
Taylor, B. (2009). Dark Green Religion: Nature Spirituality and the Planetary Future. Berkeley, CA: University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520944459.
Tirosh-Samuelson, H. (2001). Nature in the Sources of Judaism. Daedalus, 130(4), 99-124.
UN-Habitat. (2022). Urban Regeneration as a Tool for Inclusive and Sustainable Recovery: Final Report of the Expert Group Meeting on Urban Regeneration as a Tool for Inclusive and Sustainable Recovery. UN-Habitat.
Verschuuren, B.; Mallarach, J. -M.; Bernbaum, E.; Spoon, J.; Brown, S.; Borde, R.; Brown, J.; Calamia, M.; Mitchell, N.; Infield, M. & Lee, E. (2021). Cultural and Spiritual Significance of Nature: Guidance for Protected and Conserved Area Governance and Management. Best Practice Protected Area Guidelines Series, 32. Gland: IUCN. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2021.PAG.32.en.
Vincenti, D. (2017). “Green” Islam and Social Movements for Sustainability: Socio-Ecological Transitions in the Muslim World. Doctoral Dissertation, LUISS University Guido Carli, Rome.
Vogel, D. (2001a). How Green Is Judaism? Exploring Jewish Environmental Ethics. Business Ethics Quarterly, 11(2), 349-363. https://doi.org/10.2307/3857753.
Vogel, D. (2001b). The Protestant Ethic and the Spirit of Environmentalism: The Cultural Roots of Green Politics and Policies. Working Paper, Haas School of Business, University of California, Berkeley. September.
Watling, T. (2009). Ecological Imaginations in the World Religions: An Ethnographic Analysis. London: Continuum.
White, L. (1967). The Historical Roots of Our Ecologic Crisis. Science, 155, 1203-1207.
Zachhuber, J. (2017). Martin Luther and Modernity, Capitalism, and Liberalism. Oxford Research Encyclopedia of Religion. Oxford University Press: 1–29. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199340378.013. 301.
Zafirovski, M. (2019). A Neglected Gap in the Weber Thesis? The Long Economic Lag of Capitalism from Protestantism. Social Science Information, 58(1), 3-56. https://doi.org/10.1177/0539018419838492.
Zaleha, B. D. & Szasz, A. (2015). Why Conservative Christians Don’t Believe in Climate Change. Bulletin of the Atomic Scientists, 71(5), 19-30. https://doi.org/10.1177/0096340215599789.