پیش‌بینی گرایش به رفتارهای پرخطر در نوجوانان براساس تکانشگری و خودکنترلی
محورهای موضوعی : روانشناسی
فرشاد ابراهیمی
1
,
محبوبه طاهر
2
1 - گروه روان شناسی، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران
2 - گروه روان شناسی، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران
کلید واژه: رفتارهای پرخطر, تکانشگری, خودکنترلی, نوجوانان,
چکیده مقاله :
رفتارهای پرخطر در دوران نوجوانی یکی از چالش‌های اساسی نظام سلامت روان و آموزش به شمار می‌رود و شناسایی عوامل مؤثر بر گرایش به این رفتارها از اهمیت بالایی برخوردار است. پژوهش حاضر با هدف پیش‌بینی گرایش به رفتارهای پرخطر در نوجوانان بر اساس دو متغیر تکانشگری و خودکنترلی انجام شد. این پژوهش از نوع توصیفی-همبستگی بود. جامعه آماری شامل کلیه دانشآموزان پسر مقطع متوسطه دوم شهر شاهرود در سال تحصیلی 1405-1404 بود که از میان آنها 300 نفر به شیوه نمونه‌گیری خوشهای چندمرحلهای انتخاب شدند. برای جمع‌آوری داده‌ها از پرسشنامة خطرپذيري نوجوانان ايرانی زاده‌محمدی و همکاران (1390)، پرسش‌نامه‌ی تکانشگری بارت (1995)، و پرسش‌نامه‌ی خودکنترلی تانجنی و همکاران (۲۰۰۴) استفاده گردید. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از آزمون همبستگی پیرسون و رگرسیون گام به گام استفاده شد. نتایج نشان داد که بین تکانشگری با گرایش به رفتارهای پرخطر رابطه‌ی مثبت و معنادار و بین خودکنترلی با گرایش به رفتارهای پرخطر رابطه‌ی منفی و معنادار وجود دارد. همچنین، نتایج تحلیل رگرسیون نشان داد که تکانشگری و خودکنترلی به‌طور معناداری توانایی پیش‌بینی گرایش به رفتارهای پرخطر را دارند و در مجموع 57 درصد از واریانس متغیر ملاک را تبیین می‌کنند. بر اساس یافته‌های این پژوهش، می‌توان نتیجه گرفت که سطوح بالای تکانشگری و سطوح پایین خودکنترلی، نوجوانان را در معرض خطر بالاتری برای گرایش به رفتارهای پرخطر قرار می‌دهد. بنابراین، طراحی برنامه‌های آموزشی و مداخلات روان‌شناختی با هدف کاهش تکانشگری و افزایش خودکنترلی می‌تواند نقش مؤثری در پیشگیری از این رفتارها در نوجوانان ایفا کند.
High-risk behaviors during adolescence represent one of the fundamental challenges to the mental health and educational systems, and identifying the factors influencing the tendency toward these behaviors is of great importance. The present study aimed to predict the tendency toward high-risk behaviors in adolescents based on two variables: impulsivity and self-control. This research employed a descriptive-correlational design. The statistical population included all male senior high school students in Shahroud during the 2025–2026 academic year, from which 300 participants were selected via multi-stage cluster sampling. Data were collected using the Iranian Adolescent Risk-Taking Scale (Zadeh-Mohammadi et al., 2011), the Barratt Impulsiveness Scale (BIS-11; Patton et al., 1995), and the Self-Control Questionnaire (Tangney et al., 2004). Data were analyzed using Pearson correlation coefficient and stepwise regression analysis. The results indicated a significant positive relationship between impulsivity and the tendency toward high-risk behaviors (P<0.01), and a significant negative relationship between self-control and the tendency toward high-risk behaviors (P<0.01). Furthermore, the results of regression analysis revealed that impulsivity and self-control significantly predicted the tendency toward high-risk behaviors, together accounting for 57% of the variance in the criterion variable. Based on the findings of this study, it can be concluded that higher levels of impulsivity and lower levels of self-control place adolescents at greater risk for engaging in high-risk behaviors. Therefore, designing educational programs and psychological interventions aimed at reducing impulsivity and enhancing self-control can play an effective role in preventing such behaviors among adolescents.
اکبری، حامد؛ دهقانی، محسن و ابراهیمی، لعیا (۱۳۹۴). بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی نسخه فارسی پرسشنامه تکانشگری بارت در دانشجویان. مجله روانشناسی بالینی، 7(3)، ۴۱-۵۲. doi: 10.22054/jem.2019.32968.1767
زاده محمدی، علی.، احمدآبادی، زهره. و حیدری، محمود. (1390). تدوین و بررسی ویژگی های روان سنجی مقیاس خطرپذیری نوجوانان ایرانی. مجله روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران (اندیشه و رفتار)، 17(3)، 218-225. http://ijpcp.iums.ac.ir/article-1-1417-fa.html
عامری، نرجس؛ نجفی، محمود و بابایی، جلال. (1405). روابط ساختاری عدم تحمل بلاتکلیفی و گرایش به رفتارهای پرخطر در نوجوانان: نقش میانجی تمرکززدایی و نشخوارفکری. مطالعات روان‌شناختی. doi: 10.22051/psy.2026.52571.3221
موسوی مقدم، سیدرحمت اله؛ هوری، سهیلا؛ امیدی، عباس و ظهیری خواه، ندا. (1394). بررسی رابطه هوش معنوی با خودکنترلی و مکانیسم‌های دفاعی در دانشآموزان دختر سال سوم متوسطه. علوم پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی، 25(1)، 64-59. http://tmuj.iautmu.ac.ir/article-۱-۹۰۷-fa.html
References
Asadi, M., Kouroshnia, M., Zarnaghash, M., & Barzegar, M. (2025). Developing a Model of Tendency toward Risky Behaviors Based on Cognitive Emotion Regulation with the Mediating Role of Self-Control in Adolescents. Mental Health and Lifestyle Journal, 3(3), 1-14. https://doi.org/10.61838/mhlj.3.3.4
Carvalho, C. B., Arroz, A. M., Martins, R., Costa, R., Cordeiro, F., & Cabral, J. M. (2023). "Help Me Control My Impulses!": Adolescent Impulsivity and Its Negative Individual, Family, Peer, and Community Explanatory Factors. Journal of Youth & Adolescence, 52(12), 2545-2558. DOI: 10.1007/s10964-023-01834-2
Eryılmaz, A., & Aydın, M. (2021). Effectiveness of metacognitive strategies training on impulsivity and self-control in adolescents. Journal of Cognitive Psychology, 29(3), 312-324.
Goering, M., & Mrug, S. (2021). Empathy as a mediator of the relationship between authoritative parenting and delinquent behavior in adolescence. Journal of Youth and Adolescence, 50(7), 1308-1318. DOI: 10.1007/s10964-021-01445-9
Goering, M., & Mrug, S. (2021). Empathy as a mediator of the relationship between authoritative parenting and delinquent behavior in adolescence. Journal of youth and adolescence, 50(7), 1308-1318. https://doi.org/10.1007/s10964-021-01445-9
Hunter, M., Skippen, P., Templio, S. L., Barker, D., Michie, P. T., & Karayanidis, F. (2026). Are neural and behavioural measures of cognitive control associated with adaptive and maladaptive risk-taking in adolescence and young adulthood? Cognitive, Affective, & Behavioral Neuroscience. DOI: 10.3758/s13415-026-01245-3
Liao, W., et al. (2025). Genomic structural equation modeling of impulsivity and risk-taking traits reveals three latent factors distinctly associated with brain structure and development. bioRxiv. DOI: 10.1101/2025.01.15.633245
Meule, A., Vögele, C., & Kübler, A. (2015). Half-Year Retest-Reliability of the Barratt Impulsiveness Scale–Short Form (BIS-15). SAGE Open, 5(1). DOI: 10.1177/2158244015576548
Moeller, F. G., Barratt, E. S., Dougherty, D. M., Schmitz, J. M., & Swann, A. C. (2001). Psychiatric aspects of impulsivity. American Journal of Psychiatry, 158(11), 1783-1793. DOI: 10.1176/appi.ajp.158.11.1783
Neves, B. B., et al. (2025). Developmental variation in basal ganglia tissue iron, neurocognitive functioning, and impulsivity is associated with substance use trajectories in youth. Nature Communications, 17, 4861. DOI: 10.1038/s41467-025-59824-6
Patton, J. H., Stanford, M. S., & Barratt, E. S. (1995). Factor structure of the Barratt impulsiveness scale. Journal of Clinical Psychology, 51(6), 768-774. DOI: 10.1002/1097-4679(199511)51:6<768::AID-JCLP2270510607>3.0.CO;2-1
Potenza, M. N., & Taylor, J. R. (2026). Psychometric properties and normative data for the Spanish 15-item Barratt impulsiveness scale in adolescents (BIS-15-A). Current Psychology, 45, Article 1170. DOI: 10.1007/s12144-026-09731-0
Stanford, M. S., Mathias, C. W., Dougherty, D. M., Lake, S. L., Anderson, N. E., & Patton, J. H. (2009). Fifty years of the Barratt Impulsiveness Scale: An update and review. Personality and Individual Differences, 47(5), 385-395. DOI: 10.1016/j.paid.2009.04.008
Steinberg, L. (2008). A social neuroscience perspective on adolescent risk-taking. Developmental Review, 28(1), 78-106. DOI: 10.1016/j.dr.2007.08.002
Tangney, J. P., Baumeister, R. F., & Boone, A. L. (2004). High self‐control predicts good adjustment, less pathology, better grades, and interpersonal success. Journal of Personality, 72(2), 271-324. https://asset-pdf.scinapse.io/prod/2134077691/2134077691
Tangney, J. P., Boone, A. L., & Baumeister, R. F. (2018). High self-control predicts good adjustment, less pathology, better grades, and interpersonal success. In Self-regulation and self-control (pp. 173-212). Routledge. DOI:10.1111/J.0022-3506.2004.00263.X
Zhou, Y. Q., Gan, D. Z. Q., Hoo, E. C. C., Chong, D., & Chu, C. M. (2018). Evaluating the violence prevention program: group and individual changes in aggression, anger, self-control, and empathy. The Journal of Forensic Psychiatry & Psychology, 29(2), 265-287. DOI: 10.1080/14789949.2017.1393690