اعیانیسازی به مثابه ابزار مداخله شهری: بازنمایی فضا در سیاستهای شهری (مطالعه موردی کورههای آجرپزی منطقه ۱۹ شهرداری تهران)
هادی برغمدی
1
(
پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی
)
مریم ایثاری
2
(
پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی
)
الکلمات المفتاحية: اعیانی سازی, کوره های آجرپزی, سکونتگاه غیررسمی, بازنمایی های فضا, منطقه 19 شهرداری تهران,
ملخص المقالة :
این مقاله به واکاوی گفتمان اعیانیسازی در ناحیه ۳ منطقه ۱۹ شهر تهران با تمرکز بر کورههای آجرپزی و سکونتگاههای غیررسمی پیرامون آن میپردازد. استدلال اصلی پژوهش حاضر آن است که سیاستهای مداخله شهری در این محدوده نه از منظر ارتقای کیفیت زندگی یا پاسخ به نیازهای اجتماعی، بلکه در چهارچوب گفتمان مسلط «ساماندهی»، «بهسازی»، «نوسازی» و «پاکسازی» است. این گفتمان با بازنمایی فضا به مثابه «آسیب»، «تهدید» و «فضای بیدفاع»، و با نادیده انگاری دلایل ساختاری فق، زمینه را برای مداخلاتی فراهم میکند که به اعیانیسازی، افزایش ارزش زمین، جابهجایی جمعیتهای فرودست و حذف سکونتگاههای غیررسمی منجر میشود. مطالعه حاضر با بهرهگیری از روش ترکیبی شامل تمامشماری کورهنشینان (پیمایش)، مصاحبههای نیمهساختاریافته با مطلعان کلیدی، و بررسی اسناد شهری نشان میدهد که میان روایت رسمی از کورهها و تجربه زیسته ساکنان، شکافی عمیق وجود دارد. در حالی که مدیریت شهری ساکنان کورهها را بهعنوان آسیب اجتماعی و به مثابه «فقرای غیرمستحق» بازنمایی میکند، دادههای میدانی نشان میدهد سکونت در این محدوده ناشی از فقر مزمن، محدودیت دسترسی به مسکن رسمی و نبود حمایتهای نهادی است. یافتهها نشان میدهد پروژههای ساماندهی و بازآفرینی در ناحیه ۳ بیشتر در جهت آزادسازی اراضی، بارگذاری جمعیت جدید و ارتقای ارزش زمین طراحی شدهاند و پیامد آن میتواند جابهجایی اجباری ساکنان و بیثباتی سکونتی باشد. براین اساس، مساله اصلی برساخت آسیبمحور فضا در گفتمان رسمی است؛ گفتمانی که حل مسأله را به پاکسازی فضا و کالاییشدن آن تقلیل داده و بدون توجه به مکانیزمهای فرودستساز، به پاکسازی صورت مساله میپردازد.
ـ برغمدی، هادی (1402). ارزیابی تاثیرات اجتماعی ساماندهی ناحیه 3 منطقه 19 شهرداری تهران (با تاکید بر محلات اسماعیل¬آباد، دولت¬خواه شمالی و دولت¬خواه جنوبی). کارفرما: دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران.
ـ فرنام، علی (1403). واکاوی تبعات نوسازی بافت فرسوده از منظر اعیان¬سازی و ارائه رهنمون¬های پیشنهادی. گزارش راهبردی مرکز پژوهش¬های مجلس شورای اسلامی. مطالعات زیربنایی (گروه عمران و شهرسازی).
ـ مسعود، محمد؛ زمانی، بهادر و حسین ابراهیم رضاگاه (1398). بررسی تاثیر اقدامات بازآفرینی بر وقوع پدیده اعیانی-سازی در محلات ناکارآمد (مطالعه موردی: محلات اتابک و خانی¬آباد تهران). هویت شهر، شماره 39، سال 13، صفحات 63- 78.
ـ مشکینی، ابوالفضل و الهام امیرحاجلو (1401). پروژه¬های توسعه شهری و تولید رانت در کلانشهر تهران. نشریه علمی برنامه¬ریزی توسعه کالبدی، سال هفتم، شماره پیاپی 28.
ـ مهدی¬زاده کیقباد، مریم؛ صارمی، حمیدرضا و مجتبی رفیعیان (1404). شناسایی عوامل موثر بر ایجاد نواحی نوآوری با تاکید بر بازآفرینی محلات ناکارآمد شهری. هویت شهر، سال 19، شماره 61، صفحات 19- 34.
Atkinson, R., and G. Bridge (2005) Gentrification in a Global Context: The New Urban Colonialism (London: Routledge).
Glass, R. (1964). Introduction: aspects of change. In: Centre for Urban Studies (ed.) London: aspects of change. London: MacKibbon and Kee, pp. xiii–xlii.
Lefebvre, Henri (1991). The production of space, Oxford: Blackwell.
Lloyd, H. R. (2023). Gentrification: A philosophical analysis and critique. Journal of Urban Affairs, 47(4), 1246–1264.
Slater T, Curran W, Lees L, (2004). “Gentrification research: new directions and critical scholarship'' Environment and Planning A 36 1141 _ 1150.
Smith, N. (1996) The New Urban Frontier: Gentrifi cation and the Revanchist City. New York: Routledge.
Uitermark, J. & Duyvendak, J. W. (2007). Gentrification as a governmental strategy: social control and social cohesion in Hoogvliet, Rotterdam. Environment and Planning A, volume 39, pages 125- 141.