تعامل تناسبات فضایی با کاربری تجاری در سراهای بازار سنتی مراغه (نمونه موردی: سرای خامنه، سرای میتولار، سرای صدرکبیر)
الموضوعات : بافت تاریخی شهرهای تاریخی ایران
حبیب اسماعیل فام بهی
1
,
سحر طوفان
2
1 - دانشجوی دکتری معماری، گروه هنر و معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، تبریز، ایران
2 - دانشیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، تبریز، ایران
الکلمات المفتاحية: تناسبات فضایی, سراهای بازار, عملکرد تجاری, بازار تاریخی مراغه و سازمان فضایی.,
ملخص المقالة :
سراها در بازارهای سنتی ایران به عنوان فضاهایی درونگرا و سازمانیافته، بر پایه نظمی فضایی و تناسبات کالبدیِ مشخص شکل گرفتهاند؛ نظمی که در کنار پاسخگویی به نیازهای اقتصادی، کیفیت حضور و تعامل کاربران را نیز سامان میدهد. بازار تاریخی مراغه از جمله نمونههایی است که سراهای آن در گذر زمان، تحت تأثیر تحولات کالبدی، اقتصادی و مدیریتی، با تغییراتی در ساختار فضایی و عملکرد تجاری مواجه شدهاند. این پژوهش به بررسی رابطه میان تناسبات فضایی و کیفیت عملکرد تجاری در سراهای بازار مراغه میپردازد. روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر ترکیب مطالعات اسنادی و برداشتهای میدانی است. در این راستا سه سرای خامنه، میتولار و صدر کبیر به عنوان نمونههای موردی انتخاب شدند و تناسبات فضایی آنها از طریق برداشت میدانی، ترسیم و تحلیل هندسی در محیط AutoCAD بررسی شد. برای ارزیابی نتایج، یافتههای حاصل از تحلیل کالبدی با دادههای مستنداتی و مشاهدات رفتاری فضا در قالب یک روش موازی تطبیق داده شد. نتایج بهدستآمده نشان میدهد سراهایی که از نظر سازمان فضایی، تناسبات حیاط مرکزی و خوانایی نظام دسترسی از انسجام بیشتری برخوردارند، در وضعیت کنونی نیز پویایی تجاری و حضورپذیری بالاتری دارند. در مقابل، اختلال در این نظام فضایی به کاهش کیفیت فضایی و تضعیف عملکرد تجاری انجامیده است. این یافتهها بیانگر آن است که بازخوانی تناسبات فضایی اصیل میتواند به عنوان یکی از مبانی مؤثر در فرآیند احیای سراهای تاریخی بازار مورد توجه قرار گیرد.
اصفهانیان، داوود (۱۳۶۵) «رسالة موسیقی خواجه نصیرالدین طوسی»، فرهنگ ایرانزمین، شماره ۲۶، صص ۲۴5-۲۵۲.
اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۰) تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری، تهران، نارمک.
بحریه، پروشا و سحر طوفان و شبنم اکبری نامدار (۱۳۹۹) «بازخوانی سیر تحول معماری در ساختار بازار تبریز با تأکید بر زمینهگرایی»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال دهم، شماره ۳۹، صص 75-86.
DOI: 10.29252/10.39.5.
پاپلی یزدی، محمدحسین و رجبعلی لباف خانیکی (۱۳۸۱) رفتارشناسی فضا: سرگذشت قنات قصبه گناباد، مشهد، پاپلی.
پیرنیا، کریم و غلامحسین معماریان (۱۳۸۴) معماری اسلامی ایران، تهران، سروش دانش.
جعفریان، رسول (۱۳۸۸) «مراغه؛ کانون تمدنی عصر ایلخانی»، پژوهشهای علوم تاریخی، شماره ۲، صص ۴0-۶۹. DOI: 10.22059/jhss.2010.20338.
حبیبی، محسن و ملیحه مقصودی (۱۳۹۲) مرمت شهری: تعاریف، نظریهها، تجارب، منشورها و قطعنامههای جهانی، تهران، دانشگاه تهران.
حیدری، محمدتقی و حقی یعقوب و کبری خوند و سعید محرمی (۱۴۰۱) «تحلیل راهبردی بازآفرینی ساختاری- کارکردی بازارهای سنتی در شهرهای ایران (مورد مطالعه: سراهای بازار تاریخی زنجان)»، پژوهشهای جغرافیای انسانی، سال پنجاه¬وچهارم، شماره ۱۲۱، صص ۸۵1-۸۶۶.
.
DOI: 10.22059/jhg.2021.319324.1003222 رهرو مهربانی، سعید و سیدعلی نوری (۱۴۰۲) «بازشناسی تیپولوژی و مورفولوژی در ساختار سراهای بازارهای سنتی ایران در دوره قاجاریه (نمونه موردی: سراهای بازار کرمانشاه)»، مطالعات هنر اسلامی، سال بیستم، شماره ۵۱، صص ۲۵8-۲۶۹.
DOI: 10.22034/ias.2022.339247.1959.
سپهروند، مجید(1381) مراغه در سیر تاریخ، انشارات احرار تبریز.
سرور، هوشنگ و منصور خیریزاده آروق (۱۳۹۵) طرح پژوهشی امکانسنجی توسعه فیزیکی بهینه شهر مراغه با استفاده ازGIS ، دانشگاه مراغه.
شبانه، رحیم (۱۳۹۵) «بازار و بازاریان در تمدن اسلامی»، پارسه، سال بیست¬وهفتم، شماره ۱۶، صص ۹۷-۱۳۲.
صارمی، حمیدرضا و بهاره بهرا (۱۴۰۰) «مؤلفههای کیفیت مکان در شهر ایرانی- اسلامی»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال یازدهم، شماره ۴۳، صص ۹۵-۱۰۶.
DOR: 20.1001.1.22286225.1400.11.
علیزادگوهری، نغمه و دیگران (۱۴۰۲) «تحلیل مؤلفههای فضایی تأثیرگذار بر حضورپذیری فضاهای تجاری بر پایه روابط غیر شکلی (نمونه موردی: بازار اصفهان)»، نقشجهان، سال سیزدهم، شماره ۴، صص ۳1-۵۰.
DOI: 10.22075/resm.2023.29824.1084.
غلامیه، مسعود (1385) تاریخ مراغه به روایت تصویر، نشر اوحدی.
فضلی، زینب (۱۴۰۱) «ارزیابی و تبیین جایگاه مراغه در تاریخ تمدن اسلامی تا قرن هشتم هجری»، پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران، سال یازدهم، شماره ۲۱، صص ۱۵7-۱۷۰.
DOI: 10.30473/lhst.2022.8981.
فرهادی، فهیمه (۱۳۹۷) حیاطهای بازار تبریز، تهران، سیمای دانش.
قبادیان، وحید (۱۳۸۵) بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران، تهران، دانشگاه تهران.
محمدزاده، اصغر (۱۳۹۷) تاریخ دارالملک مراغه، تهران، اوحدی.
مولایی، اصغر و مهسا صابرمند (۱۳۹۹) «شاخصهها و گونههای کهنالگوی حیاط مرکزی در بازار تاریخی ایرانی (نمونه موردی: سراهای بازار تاریخی تبریز)»، مجله اثر، سال چهل¬ویکم، شماره ۲، صص ۱۷8-۲۰۵.
.
DOI: 10.30699/athar.41.2.178 نجاری، رعنا و جمالالدین مهدینژاد (۱۳۹۹) «ارزیابی نقش عوامل کالبدی و عملکردی در اجتماعپذیری بازارهای سنتی ایران با استفاده از تکنیک نحو فضا (نمونه موردی: بازار تبریز)»، باغ نظر، سال هفدهم، شماره ۸۵، صص ۶7-۸۲.
DOI: 10.22034/bagh.2019.160161.3910.