نظریه معقولات ارادی در نظام اندیشه فارابی
الموضوعات : Studies on Islamic philosophy and wisdom
محسن حسین نیا
1
,
سیدمهدی امامی جمعه
2
,
جنان ایزدی
3
1 - دانشجوی دکتری دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 - استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی, دانشگاه اصفهان, اصفهان, ایران
3 - استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
الکلمات المفتاحية: فارابی, معقولات ارادی, عقل نظری, عقل عملی, سعادت, حکمت عملی,
ملخص المقالة :
فارابی در کتاب تحصیل السعادة، مفاهیم مطرح در حکمت عملی ـهمچون مدینة فاضله و اخلاق و فروعات آنهاـ را متصف به عنوان معقولات ارادی کرده و تحت این عنوان عام، به بیان اجمالی برخی ویژگیهای کلی حکمت عملی پرداخته است. ابتکار فارابی این ظرفیت را فراهم میسازد تا در قالب یک نظریة منسجم، بدون ورود به محتوای حکمت عملی و چالشهای آن ـاعم از مسائل و ادله مختلفـ به بیان مشخصات و ویژگیهای کلی و حاکم بر حکمت عملی پرداخت. مسئلة اصلی مقاله پیشرو بیان منسجم و مستقل مشخصات و ویژگیهای معقولات ارادی ـبعنوان وصفِ عامِ محتوای حکمت عملیـ در نظام اندیشة فارابی است و در تلاش است با روش تحلیلیـمنطقی و با اتکا بر آثار فارابی، این ظرفیت بالقوه در حکمت عملی او را در قالب نظریة معقولات ارادی فعلیت ببخشد. ویژگیها و مشخصات معقولات ارادی در این نظریه، عمدتاً ناشی از دو مؤلفه هستند؛ معقول بودن (مربوط به عقل نظری) و ارادی بودن. تعامل عقل نظری و عقل عملی در شکلگیری معقولات ارادی، تأخر زمانی از جزئیات یا معقولات غیربرهانی، عدم تقید به زمان و مکان، یقینی بودن گزارهها و بالتبع، برهانی بودن روش استدلال، تمرکز بر نفعهای ضروری انسان، تقید آنها به سعادت انسان، تقسیمشان به معقولات اخلاقی و سیاسی و تکیه بر ارادة انسان و استنباطهای عقل عملی در تحقق خارجی، ازجمله احکام و ویژگیهای ارادی است که این پژوهش به آنها پرداخته است.
حسنی، سیدحمیدرضا؛ موسوی، هادی (1399) «جایگاهشناسی حکمت عملی» در جستجوی علوم انسانی، نظارت و تعلیقات علی عابدی شاهرودی، تهران: سمت.
حسنی، سیدحمیدرضا؛ موسوی، هادی (1400) هستی ارادی، ج2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
صدرا، علیرضا (1387) علم مدنی فارابی، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فارابی، ابونصر محمد (1364) فصول منتزعه، تحقیق فوزی متری نجار، تهران: الزهرا.
فارابی، ابونصر محمد (1371) التنبیه علی سبیل السعادة، تحقیق جعفر آل یاسین، تهران: حکمت.
فارابی، ابونصر محمد (1405ق) فصوص الحکم، تحقیق محمدحسن آلیاسین، قم: بیدار.
فارابی، ابونصر محمد (1408) المنطقیات، قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی(ره).
فارابی، ابونصر محمد (1413ق) الاعمال الفلسفیة، تحصیل السعادة، بیروت، دار المناهل.
فارابی، ابونصر محمد (1961م) فلسفه ارسطاطالیس، تحقیق محسن مهدی، بیروت: دار مجلة شعر.
فارابی، ابونصر محمد (1970م) الحروف، تصحیح محسن مهدی، بیروت: دار المشرق.
فارابی، ابونصر محمد (1995م الف) آراء اهل المدینه الفاضله و مضاداتها، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
فارابی، ابونصر محمد، (1995م ب)، افلاطون فی الاسلام: فلسفة أفلاطون و أجزاؤها و مراتب أجزائها من أولها الى آخرها، تحقیق عبدالرحمن بدوی، بیروت: دار اندلس.
فارابی، ابونصر محمد (1996م الف) احصاء العلوم، شرح علی بوملحم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
فارابی، ابونصر محمد (1996م ب) السیاسة المدنیة، شرح علی بوملحم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
مهاجرنیا، محسن (1380) اندیشه سیاسی فارابی، قم: بوستان کتاب.
ناسخیان، علیاکبر (1401) «نظریه معقول ارادی و روششناسی توصیف پدیدههای اخلاقی و اجتماعی»، سخنرانی ارائه شده در همایش ملی «حکمت عملی؛ چیستی، مبانی و روشها»، تهران: موسسه حکمت و فلسفه ایران؛ www.irip.ac.ir.