نقش گنبد در شکوه معماری ایرانی اسلامی
امین شری زاده
1
(
)
حسین کلانتری خلیل آباد
2
(
استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی، جهاددانشگاهی
)
سیامک پناهی
3
(
استادیار گروه معماري، دانشگاه آزاد کرج
)
سیروس دشتی برنجه
4
(
عضو هیات علمی گروه مدیریت و برنامه ریزی شهری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی
)
الکلمات المفتاحية: گنبد, شاخص شکوه, شکوه معماری, معماری ایرانی, معماری اسلامی,
ملخص المقالة :
گنبد به عنوان یکی از برجسته‌ترین و نمادین‌ترین عناصر معماری، از دیرباز در طراحی بناهای مذهبی و تاریخی ایران جایگاه ویژه‌ای داشته است. ساخت گنبد به مثابه یکی از پیشرفته ترین تکنیک های پوشش دهانه، در دوره ساسانی راه تکامل خود را پیموده و اگر چه ریشه هایی در معماری دوره عیلامی در جامه ی طاق آهنگ دارد، لیک به شکلِ گنبد با اصول ساخت معین در راستای انتقال مفهومی از یک بنای فاخر، بی شک کاخ های پادشاهی ساسانی و آتشکده های این دوران بستر این عنصر شاخص، برای نشان دادن شکوه بناهای مذکور و توانایی سازندگانِ زمانِ خود بوده اند. گنبدها در تاریخ معماری ایران، پس از اسلام نیز به عنوان نمادی از شکوه، عظمت و ارتباط میان زمین و آسمان شناخته می شده اند و امتداد مسیر مفهومی و نمادین خود را در جای گیری مجدد بر روی بناهای مذهبی در ابتدا با جایگزین شدن مسجد به جای آتشکده و سپس بر بنای تازه ساخته شده مساجد جدید پیموده اند. در مقاله حاضر با استفاده از روش تحقیق توصیفی و با بهره گیری از ابزار کتابخانه ای، به تجزیه و تحلیل و با بررسی شاخص های ارزیابی شکوه معماری، به نقش گنبد در ایجاد شکوه معماری ایران پرداخته شده است. این پژوهش با تحلیل نمونه های موردی و نظرات صاحب نظران در این زمینه، چندی از نمونه های موجود از گنبدهای با شکوه با شاخصه های مطروحه را بررسی و در انتها پیشنهاداتی در راستای ارتقای شکوه آن ارائه نموده است.
• اردلان، نادر و لاله بختیار (1380) حس وحدت سنت عرفانی در معماری ایرانی، شاهرخ، حمید، چاپ اول، تهران، نشر خاک
• الیاسیان، ایمان (1399) سازه های غشایی و نقش گنبد در معماری ایرانی اسلامی، چاپ اول، تهران، کتاب سبز
• پوپ، آرتور و فیلیس آکرمن (1387) سیری در هنر ایران، نجف دریابندری، چاپ اول، تهران، علمی و فرهنگی
• پیرنیا، محمدکریم (1383) سبک شناسی معماری ایرانی، غلامحسین معماریان، چاپ اول، تهران، سروش دانش
• پیرنیا، محمدکریم (1381) آشنائی با معماری اسلامی ایران، غلامحسین معماریان، چاپ ششم، تهران، دانشگاه علم و صنعت
• حاتمی، نصاری و دیگران، ( 1391) بررسی مسیر تکاملی گنبد در معماری ایرانی – اسلامی از منظر گونه شناسی ، نشریه هنر اسلامی، شماره 45، دوره 19 ، صص 134 الی 149
• حیدری، رضا (1393) " بررسی تاریخچه و سیر تکاملی گنبد در معماری ایران" کنفرانس ملی معماری و منظر شهری پایدار مشهد
• حیدری، کیاوش و شعیب کاسه گر محمدی (1395) "تاثیر پذیری معماری بنای سانتاماریادیفیوره از معماری ایرانی گنبد سلطانیه و برج پترناس از معماری گنبد قابوس" چهارمین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم جغرافیا و برنامه ریزی، معماری و شهرسازی تهران
• رجبی، فاطمه (1398) تاق و قوس در معماری ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور
• رضایی، الناز و ثبوتی، هومن(1396) "گنبدها تجسم روح معماری هنری ایران"، سومین کنگره بین المللی معماری و شهرسازی معاصر خاورمیانه. تهران
• زارعی، محمد ابراهیم (1381) آشنائی با معماری جهان، چاپ دوم، تهران، نشر فن آوران
• زمرشیدی، حسین (1387) طاق و قوس در معماری ایران، چاپ اول، تهران، شرکت عمران و بهسازی شهری ایران
• سلطان زاده، حسین (1372) فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران، چاپ اول، تهران، معاونت امور اجتماعی و فرهنگی
• سیاه کوهیان، هاتف ( 1391) تاثیر عرفان اسلامی بر معماری ایرانی با تاکید بر تزئینات گنبد سلطانیه، فصلنامه تخصصی عرفان اسلامی ، سال نهم، شماره 34
• قبادیان، وحید (1387) بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران، چاپ پنجم، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران
• قمشی، محسن (1399) "مقایسه گنبدهای اورچین (نمونه موردی: گنبدهای اورچین شهرستان دزفول)" چهارمین کنفرانس بین المللی عمران و معماری در مدیریت شهری قرن ۲۱ تهران
• کیانی، محمد یوسف (1387) معماری ایران دوره اسلامی، چاپ هفتم، تهران، سمت
• گرامی، محسن و فرزانه احمدی (1393) "راهکارهای سبک سازی گنبد در معماری ایرانی – اسلامی" همایش ملی معماری، عمران و توسعه نوین شهری تبریز
• محمودی، مهناز (1388) بادگیر نماد معماری ایران، چاپ اول، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری نشر یزدا
• گردابی، بهراد (1403) " شکوفایی هنر معماری ایرانی اسلامی با بررسی نمونه هایی از سازه های معماری و مختصری از تاریخ معماری اسلامی" هفتمین کنفرانس بین المللی عمران، معماری، شهرسازی با رویکرد توسعه زیرساخت های شهری
• نصر، سید حسین (1394) هنر و معنویت اسلامی، رحیم قاسمیان، چاپ سوم، تهران، حکمت
• وحدت طلب، مسعود و احمدنژاد، فرهاد،1397بررسی تجربی عوامل موثر در مطلوبیت زیبایی شناسانه تناسبات گنبدهای معماری ایرانی- اسلامی
• وحدت طلب، مسعود و کیمیا نکوهش(1401) " پیوندها و کاربست آنها در معماری ایرانی- اسلامی" اولین کنفرانس ملی عمران، معماری و مدیریت شهری اهواز
• هیلن برند، رابرت (1393) معماری اسلامی: شکل، کارکرد و معنی، باقر آیت الله زاده شیرازی، صالح طباطبایی، چاپ هفتم، تهران، روزنه