هویت ایرانی در کشاکش تقابلات درونی در شاهنامه فردوسی
الموضوعات : Research in Theoritical Politicsشجاع احمدوند 1 , محمد عبدالخانی 2
1 - استاد گروه علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 - دانشجوی دکتری علوم سیاسی (اندیشه سیاسی)، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: اندیشه سیاسی, شاهنامه فردوسی, تقابل خود- خود, هویت ایرانی و هنجار غالب.,
ملخص المقالة :
این پژوهش نشان میدهد که مسئله هویت ملی برای فردوسی در چارچوب تقابل «خود- خود» تبیین شده و او به بررسی مسئله «تقابلهای ایرانی- ایرانی» پرداخته است. پرسش اصلی پژوهش این است که فردوسی چگونه مسئله هویت ایرانی را نه در مواجهه با بیگانه، بلکه در بستر تقابلهای درونی بازتعریف میکند. فرضیه پژوهش آن است که فردوسی با نقد وضعیت سیاسی و اجتماعی عصر خود، تقابلهای درونی را عامل اصلی تضعیف هویت ایرانی میداند. در این راستا و با بهرهگیری از روششناسی قصدگرای «کوئنتین اسکینر» و از طریق تحلیل مضمون داستانهای منتخب شاهنامه به دنبال ارائه فهمی از مسئله هویت ایرانی بر مبنای تقابل خودی با خودی است. این پژوهش از این جهت نوآورانه به نظر میآید که نخست، مسئله هویت ملی را از منظر تقابل «خود- خود» بررسی میکند؛ دوم اینکه اثر تبیین این مسئله و راهحلهای آن را در بازآفرینی هویت ایران امروز نشان میدهد.
آرزومند لیالکل، مصطفی و سیدعلی قاسمزاده (۱۴۰۲) «تحلیل تأثیر ذهنیت عامه نسبت به اصالت نژادی در حکمرانی غزنویان و سلجوقیان»، نشریه فرهنگ و ادبیات عامه، سال یازدهم، شماره ۵۱، صص 1-34.
احمدی، حمید (۱۳۸۲) «هویت ملی ایرانی در گستره تاریخ»، فصلنامه مطالعات ملی، سال پانزدهم، شماره ۱، صص 7-46.
استاریکوف، الکسی آرکادیویچ (۱۳۹۴) فردوسی و شاهنامه، ترجمه رضا آذرخشی، تهران، علمی و فرهنگی.
استوکر، جری و دیوید مارش (۱۳۸۴) روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیرمحمد حاجی یوسفی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی.
اسکینر، کوئنتین (۱۳۸۰) ماکیاولی، ترجمه عزت الله فولادوند، تهران، طرح نو.
------------- (۱۳۹۹) بینشهای علم سیاست؛ جلد اول: در باب روش، ترجمه فریبرز مجیدی، چاپ دوم، تهران، فرهنگ جاوید.
اسلامی ندوشن، محمدعلی (۱۳۴۸) زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، تهران، انجمن آثار ملی.
اشپولر، برتولد (۱۳۷۷) تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه مریم میراحمدی و عبدالجواد فلاطوری، تهران، علمی و فرهنگی.
بهرامی رهنما، خدیجه (۱۳۹۹) «بررسی عناصر تراژیک داستان فرود سیاوش»، همایش ملی پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی، صص 137-148.
پرهام، باقر (۱۳۷۳) با نگاه فردوسی، مبانی نقد خرد سیاسی در ایران، تهران، مرکز.
تهماسبی خراسانی، سیدنور (1400) غزنویان: ترک¬منش یا پارسیگرا؟، بلخ، انجمن ادبی هشت بهشت.
تیلور، چارلز (1398) رخوت مدرنیته، ترجمه انور محمدی، تهران، جامعهشناسان.
ثاقبفر، مرتضی (۱۳۷۷) شاهنامه فردوسی و فلسفه تاریخ ایران، تهران، معین.
خلعتبری، الهیار و مصطفی ناصریراد (1382) ماهیت سیاسی حضور شاعران در دربار غزنویان، پژوهشنامه علوم انسانی، (38 (1))، صص 63-85.
SID. https://sid.ir/paper/395069/fa خطیبی، ابوالفضل (1385) هویت ایرانی در شاهنامه، نامه فرهنگستان، 8(4) (پیاپی 32)، صص 69-76. SID. https://sid.ir/paper/88017/fa رکابیان، رشید و مرتضی بابایی (1401) هویت ایرانیان در گذرگاه تاریخ (با تأکید بر هویت دینی)، فصلنامه علمی- پژوهشی تاریخ اسلام، 6(12)، صص 103- 129.
رضوی جیفانی، خشایار (1399) جایگاه هویت ایرانی در عصر غزنوی، کارنامه تاریخ، 14(6)، صص 33-49.
روشن، امیر (۱۳۸۷) «کوئنتین اسکینر و هرمنوتیک قصدگرا در اندیشه سیاسی»، رهیافت سیاسی و بینالمللی، شماره ۱۴، صص 11-35.
ریاحی، محمدامین (۱۳۷۵) فردوسی؛ زندگی، اندیشه و شعر او، تهران، سخن.
--------------- (1382) سرچشمههای فردوسیشناسی، چاپ دوم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرینکوب، عبدالحسین (1381) نامورنامه، تهران، سخن.
صابرلتیباری، فرشته و نگار داوری اردکانی (۱۳۹۹) «خود و دیگری در میراث مکتوب شاهنامه فردوسی (نگاهی به داستان بیژن و منیژه)»، مطالعات اسناد میراث فرهنگی، سال سوم، شماره ۲، صص 76-105.
صادقی گیوی، مریم و بهاره پرهیزکاری (۱۳۸۹) «تدابیر حکومتی غزنویان در تاریخ بیهقی»، مطالعات نقد ادبی (پژوهش ادبی)، شماره ۲۱، صص 21-۴۳.
صفا، ذبیح¬الله (۱۳۳۳) حماسهسرایی در ایران، تهران، چاپ پیروز.
---------- (۱۳۵۵) سخنی دربارة شـاهنامه، فردوسـی و ادبیـات حماسی، تهران، سروش.
عابدی، محمد (1401) ابعاد هویت انسانی در قرآن و امتداد آن در سیاست، قرآن پژوهی، 2(4)، صص 139-154.
عبدالخانی، محمد و شجاع احمدوند (۱۴۰۲) «ابوالقاسم فردوسی و نقد «منازعه درونی» در سپهر اندیشه ایرانی»، مجله پژوهشهای نوین ادبی، سال دوم، شماره ۱، صص 199-222.
عسگری، محمدعلی و فهیمه مخبر دزفولی و یونس فرهمند (1401) هویت ایرانی؛ نقد دیدگاهها و ضرورت رویکرد تاریخی، تاریخ و تمدن اسلامی، 18(38)، صص 99-124.
فرای، ریچارد نلسون (۱۳۶۳) عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمه مسعود رجبنیا، چاپ دوم، تهران، سروش.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۸۶) شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
مسکوب، شاهرخ (۱۳۵۱) سوگ سیاوش؛ در مرگ و رستاخیز، چاپ دوم، تهران، خوارزمی.
------------- (۱۳۸۴) ارمغان مور؛ جستاری در شاهنامه، تهران، نشرنی.
میزانی، فرج الله (جوانشیر) (1359) حماسه داد، بحثی در محتوای سیاسی شاهنامه، تهران، حزب توده.
موچانی، امیررضا و نیما حاجیان (۱۴۰۱) «شاهنامهخوانی و جایگاه شاهنامه در عصر صفویه»، هشتمین کنفرانس بینالمللی زبان، ادبیات، تاریخ و تمدن، قابل دسترسی در: https://civilica. com/doc/1560216 نظری، میثم و منصور میراحمدی چناروئیه (1403) «فهم هویت در اندیشۀ چارلز تیلور و داریوش شایگان»، رهیافتهای سیاسی و بینالمللی، سال شانزدهم، شماره 2، صص 128-150.
doi: 10. 48308/piaj. 2024. 235446. 1520 نولدکه، تئودور (۱۳۶۹) حماسه ملی ایران، ترجمه بزرگ علوی، تهران، سپهر.
هانزن، کورت هاینریش (۱۳۷۴) شاهنامه فردوسی؛ ساختار و قالب، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، فرزان روز.
هروی، جواد (۱۳۸۷) «عوامل سیاسی فروپاشی دولت سامانیان در تاریخ ایران»، پژوهشنامه تاریخ، سال سوم، شماره ۱۳، صص 159-174.
Audi, Robert (2015) The Cambridge Dictionary of Philosophy, Third edition, Cambridge University Press.
Braun, Virginia & Clarke, Victoria (2006) Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3 (2). pp. 77-101.
http://dx.doi.org/10.1191/1478088706qp063oa.
Freud, Sigm (1926) The Ego and the Id Leonard and Virginia Woolf at the Hograth Press, London. http://indianculture.gov.in/ego-and-id.
Lears, T. J. Jackson (1985) "The Concept of Cultural Hegemony: Problems and Possibilities". The American Historical Review. 90 (3): 567–593. doi:10.2307/1860957.
Neisser, Ulric (1988) Five kinds of self-knowledge. Philosophical Psychology, 1:1, 35-59. http://dx.doi.org/10.1080/09515088808572924.
Festinger, Leon (1968) A Theory Of Cognitive Dissonance, Stanford University Press.
Tajfel, Henri, & Turner, John, Charles (1979) An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47).
Taylor, Charles )2001 (Sources of the Self: The Making of the Modern Identity. Tenth printing, Cambridge University Press.
Zahavi, Dan (2007) Self and Other: The Limits of Narrative Understanding. Royal Institute of Philosophy Supplement 60:179 – 202. DOI:10.1017/S1358246107000094. https://ganjoor.net/ferdousi.
Zahed, Saeid (2004) Iranian national identity in the context of globalization:dialogue or resistance. CSGR Working Paper No. 162/05. Retrieved from https://wrap.warwick.ac.uk/id/eprint/1957/. https://ganjoor.net/ferdousi.