مقایسۀ داستان عاشقانۀ «سیاوش و سودابه» و «شاهزاده و کنیزک»
الموضوعات : پژوهشهای ادبیات کلاسیک ایرانفاطمه کرامتی 1 , احمد خواجه ایم 2
1 - دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات حماسی، دانشکده ادبيات و علوم انساني، دانشگاه حکیم سبزواری، ایران
2 - استادیار گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبيات و علوم انساني، دانشگاه حکیم سبزواری، ایران
الکلمات المفتاحية: شاهنامه, سندبادنامه, ادبیات تطبیقی, سیاوش, شاهزاده.,
ملخص المقالة :
عشق ممنوعه به تراژدی میانجامد. دو نمونه شاخص از این الگو، داستان «سیاوش و سودابه» در شاهنامه فردوسی و روایت «شاهزاده و کنیزک» در سندبادنامه است که دارای وجوه مشترکی در اصل داستان هستند. این جستار با هدف بررسی تطبیقی ساختار روایی، عناصر شخصیتی و درونمایههای اخلاقی و اجتماعی در این دو روایت شکل گرفته است. روش تحقیق در این پژوهش، تحلیل تطبیقی با تکیه بر منابع کتابخانهای و مطالعات ادبیات تطبیقی است. نتایج پژوهش نشان میدهد که هر دو روایت، بازتابدهندة یک الگوی مشترک از «عشق ممنوعه و مظلومیت قهرمان مرد» هستند؛ الگویی که ریشه در کهنالگوهای اسطورهای و اخلاقی جوامع کهن دارد و در روایت ایرانی با ویژگیهای بومی و جهانبینی اخلاقمحور بازآفرینی شده است. این دو داستان، با وجود مشابهتهای فراوانی همچون: پیشبینی آیندۀ شخصیت اصلی پس از تولد، پرورش قهرمان دور از خانواده، بازگشت او به قصر پس از دورهای تعلیم، ورود به شبستان، دلباختگی نامادری به پسرخوانده، پاکدامنی قهرمان و وفاداریاش به پدر، تهمت ناروای واردشده به او، کیفر دیدن قهرمان با وجود بیگناهی، اثبات بیگناهی، بخشش گناهکار و نجات او از مرگ، در اصل داستان و سرانجامی که در پایان برای قهرمان رخ میدهد، تفاوتهایی بنیادین نیز با یکدیگر دارند. این تفاوتها بهویژه در نوع پایانبندی، جایگاه اجتماعی نهایی قهرمان و پیام ضمنی روایت نمود مییابد و بازتابی از نگرشهای متفاوت فرهنگی و ارزشی در پسزمینه هر روایت به شمار میرود.
جمشیدی، زهرا و عباس محمدیان (1399) «نویافته¬های داستان سیاوش در خلال روایت کردی الماسخان کندوله¬ای»، پژوهش¬نامه ادب حماسی، سال شانزدهم، شماره 2، پیاپی30، صص 107- 130.
دبیرسیاقی، سید محمد (1378) داستان سیاوش (داستان¬های نامورنامۀ باستان شاهنامة فردوسی)، تهران، پیوند معاصر.
روزبه، محمدرضا و فریبا ایازی (1392) «بررسی تطبیقی الگوهای عشق ممنوع (سودابه و سیاوش، زلیخا و یوسف، فدر و هیپولیت)»، فصلنامة پژوهشی کاوش¬نامه، سال چهاردهم، شماره 26، صص 200-175.
20.1001.1.17359589.1393.14.26.7.1.
زندی¬زاده، هومن (1390) بررسی نمایشنامة هیپولیت و داستان سیاوش با رویکرد اسطوره¬شناسی تطبیقی، پایان¬نامة کارشناسی-ارشد، رشتة ادبیات فارسی،گرایش ادبیات نمایشی، استاد راهنما بهمن نامورمطلق، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرکزی، دانشکده¬ هنر.
شمیسا، سیروس (1394) انواع ادبی، چاپ پنجم، تهران، میترا.
صادق¬زاده، محمود و مصطفی کرم¬پناه (1399) «بررسی تطبیقی یوسف و زلیخا از قرآن مجید و سیاوش و سودابه از شاهنامه»، فصلنامۀ مطالعات شهریارپژوهی، سال هفتم، شمارۀ24، صص 577-587.
ظهیری سمرقندی، محمد¬بن علی (1381) سندبادنامه، تصحیح محمدباقر کمال¬الدینی، تهران، میراث مکتوب.
عاملی، بهاءالدین محمدبن حسین بن عبدالصمد (شیخ بهایی) (1379) کشکول، تصحیح عزیزالله کاسب، چاپ ششم، تهران، گلی.
فرامرزیفرد، سعیده و سیاوش مرادی و هادی خدیور (1399) «نشانه¬شناسی مفهوم عشق در منظومة ویس و رامین بر اساس نظریة رمزگان دانیل چندلر»، فصلنامة علمی تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا)، دورة دوازدهم، شماره 44، صص 265-286.
10.30495/dk.2020.677301.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه، به کوشش جلال خالقیمطلق، 8 جلد، ج2، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
قدس، مجتبی و عاطفه طهوری (1390) «مقایسة کلیلهو¬دمنه و سندبادنامه»، فصلنامة اندیشههای ادبی، سال دوم از دورة¬ جدید، شماره 8، صص 175- 198.
کمال¬الدینی، محمدباقر (1382) سندباد حکیم (بازنویسی کتاب سندبادنامۀ ظهیری سمرقندی)، چاپ دوم، تهران، مؤسسه فرهنگی اهل قلم.
مجیدی، مریم (1399) «مقایسۀ تطبیقی داستان سیاوش و رامایانا با توجه به بن¬مایه¬های مشترک»، دوفصلنامۀ ادبیات پهلوانی دانشگاه لرستان، سال چهارم، شماره 6، صص 303-330.
http://doi.org/10.22034/heroic.2023.1.1.10.
محمدپور ¬کچلام، قربان (1390) بررسی تطبیقی جنبه¬های دراماتیک در دو داستان سیاوش و سودابه و یوسف و زلیخا، پایان¬نامة¬ کارشناسی¬ارشد، استاد راهنما شیرین بزرگمهر، دانشگاه هنر تهران، دانشکدة سینما و تئاتر.
مشهدی، محمدامیر و عبدالله واثق عباسی (1393) «رویکرد تحلیلی به عناصر داستانی سندبادنامه»، متن¬شناسی ادب فارسی (علمی- پژوهشی)، سال ششم، دورة¬ جدید، شمارة 1، صص 61-76.
ملکوتی، سیدعلی (1386) «نگاهی متنمحور به سندبادنامة ظهیری سمرقندی»، آینة¬ پژوهش، دورۀ بیستم، شماره 115، صص 18-27.
مینوی، مجتبی (1369) داستان سیاوش از شاهنامة فردوسی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
نحوی، علی¬اکبر و علی امینی (1392) «سیاوش و سودابه (بررسی تطبیقی موارد مشابه در اساطیر و ادبیات ملل)»، مجلۀ پژوهشی بوستان ادب دانشگاه شیراز، شمارة 1، صص 139- 163.
https://doi.org/10.22099/jba.2013.1549.
هنر، علیمحمد (1387) یادداشت¬های سندبادنامه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
یاحقّی، محمّدجواد (1398) فرهنگ اساطیر و داستان¬واره¬ها در ادبیات فارسی، چاپ ششم، تهران، فرهنگ معاصر.