همنشینی خَلوت و جَلوت در مسکن سنتی ایرانی (نمونه موردی: خانه توتونچی- شیراز)
الموضوعات : معماری اسلامی
علی اکبر حیدری
1
,
وحید توکلیان
2
1 - دانشیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2 - مربی گروه معماری، واحد داراب، دانشگاه آزاد اسلامی، داراب، ایران
الکلمات المفتاحية: خلوت, جلوت, خانه سنتی ایرانی, خانه توتونچی و شیراز.,
ملخص المقالة :
خانههای سنتی ایرانی به عنوان پدیدههای کالبدی، بازتابدهنده ارزشهای فرهنگی، اجتماعی و معنایی جامعه هستند و سازماندهی فضایی آنها همواره مبتنی بر اصولی چون خلوت و جلوت صورت گرفته است. خلوت به فضاهایی اشاره دارد که برای فعالیتهای خصوصی و آرامش اعضای خانواده در نظر گرفته شده و دسترسی به آن محدود است، در حالی که جلوت، فضایی عمومی و نیمهعمومی را نشان میدهد که امکان تعامل اجتماعی و حضور مهمانان را فراهم میکند. با وجود اهمیت این مفاهیم، پژوهشهای پیشین عمدتاً به توصیفهای پراکنده بسنده کرده و تحلیل جامع و نظاممند شاخصهای فضایی و کالبدی خانههای سنتی برای سنجش نمودپذیری خلوت و جلوت کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی و تحلیل چگونگی نمودپذیری مفاهیم خلوت و جلوت در ساختار فضایی خانههای سنتی ایرانی است. در این راستا، ابتدا با استفاده از روش دلفی و به شیوه اشباع نظری، چارچوب نظری تحقیق شامل شاخصهایی چون سلسلهمراتب، قلمرو، مکانیابی، قابلیت دید، ابعاد و تناسبات فضایی، نور و تزئینات استخراج شد. سپس با بهرهگیری از روش نحو فضا و ابزار تحلیل کالبدی، این شاخصها در نمونه موردی خانه توتونچی در شیراز بررسی شد. نتایج تحلیل نشان داد که فضاهای حیاط و شاهنشین به طور واضح ویژگیهای جلوت را تجلی میدهند، در حالی که فضاهای مطبخ و گوشواره، خصوصیترین بخشها بوده، نمود خلوت در آنها بیشترین است. سایر فضاها با توجه به کارکرد و زمان استفاده، توانایی انعطافپذیری و هم زمان نمود خلوت و جلوت را دارند.
قرآن کریم.
نهجالبلاغه (1379) ترجمه محمد دشتی، قم، مشهور.
اسلامی، مطهره و یعقوب پیوستهگر و علیاکبر حیدری (1402) «کاربست مفهوم آرامش در خانههای معاصر کرمان (فهم ابعاد مختلف شکلگیری آرامش در دو الگوی آپارتمانی و مستقل حیاط¬دار)»، مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، دوره چهاردهم، شماره 51، صص 95-112.
آلتمن، ایرون (1382) محیط و رفتار اجتماعی: خلوت، فضای شخصی، قلمرو، ازدحام، ترجمه علی نمازیان، تهران، دانشگاه شهید بهشتی.
امیدواری، سمیه و سمیه داودی و حسین مهدویپور (1403) «خوانش و تحلیل مؤلفههای کیفی مؤثر در ادراک فضای خانههای سنتی یزد (مطالعه تطبیقی: خانه رسولیان و خانه مرتاض)»، مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، دوره پانزدهم، شماره 6، صص 47-70.
پارسای بخارایی، خواجهمحمد (1354) قدسیه (کلمات بهاءالدین نقشبند)، مقدمه و تصحیح و تعلیق از احمد طاهری عراقی، تهران، طهوری.
پاکزاد، جهانشاه (1382) «پدیدارشناسی نمای ساختمانهای مسکونی و سیر تکوینی توقعات از آن»، هنرهای زیبا، شماره 14، صص51-62.
حیدری، علیاکبر و یعقوب پیوستهگر و مریم کیایی (1395الف) «سنجش میزان راندمان عملکردی فضا در انواع سازمان فضایی بناهای درمانی با استفاده از تکنیک نحو فضا (نمونه موردی: سنجش موقعیت ایستگاههای پرستاری در بخش بستری)»، انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، شماره 12، صص 149-162.
-------------------- (1395ب) «تحلیل دانهبندی بلوکهای مسکونی از منظر جرم¬شناسی با استفاده تکنیک نحو فضا»، هنرهای زیبا، شماره 3، صص 91-101.
10.22059/jfaup.2016.61105.
-------------------- (1396) «بررسی نقش حیاط در پیکرهبندی فضایی مساجد در راستای ارتقای راندمان عملکردی با استفاده از روش چیدمان فضایی»، هنرهای زیبا، شماره 3، صص 91-104.
10.22059/jfaup.2017.64779.
حیدری، علی¬اکبر و یعقوب پیوستهگر و سارا محبینژاد و مریم کیایی (1397) «ارزیابی شیوه¬های ایجاد محرمیت در سه نظام پیمون بزرگ¬، کوچک و خرده پیمون در پیکره¬بندی مسکن ایرانی- ¬اسلامی با استفاده از تکنیک نحو فضا»، مرمت و معماری ایران، سال هشتم، شماره 16، صص 51-68.
20.1001.1.23453850.1397.8.16.5.2.
حیدری، علی¬اکبر و ملیحه تقیپور (1397) «تحلیل محرمیت در خانههای سنتی بر اساس نسبت توده به فضا (نمونه موردی: خانه¬های تکحیاط در اقلیم گرم و خشک)»، معماری اقلیم گرم و خشک، سال ششم، شماره 8، صص 77-99.
20.1001.1.26453711.1397.6.8.4.4.
سلطان¬زاده، حسین (1376) تبریز، خشتی استوار در معماری ایران، تهران، دفتر پژوهش¬های فرهنگی.
شریفانی، محمد و محمد معرفت (1402) «نمودپذیری ارزشهای معنوی در معماری اسلامی با محوریت فضای سکونت»، مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، دوره چهاردهم، شماره 53، صص 1-20.
ظفرنوایی، خسرو (1389) «خلوت در عرفان اسلامی»، فصلنامة ادیان و عرفان، سال هفتم، شماره 25، صص 107-129.
لنگ، جان (1381) آفرینش نظریه معماری: نقش علوم رفتاری در طراحی محیط، ترجمه علیرضا عینیفر، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
ترقی، محمدعلی (1359) فرهنگ خیام عربی- فارسی، تهران، کتابفروشی خیام.
مرتضی، هشام (1387) اصول سنتی ساخت¬وساز در اسلام، ترجمة ابوالفضل مشکین و کیومرث حبیبی، تهران، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
منصوری، علی (1389) «حجاب و پوشیدگی در شهرسازی ایرانی- اسلامی (نمونه پژوهش میدانی: بافت قدیم شهر شیراز)»، مسکن و محیط روستا، شماره 130، صص 38-49.
ناصري ازغندي، حسن و محسن طبسی و حسن رضایی (1402) «وجوه تمايز مؤلفههاي محرميت معماري متأثر از تفاوت سبك زندگي در فرهنگ شرق و غرب»، مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، دوره چهاردهم، شماره 54، صص 63-81.
نجمالدین رازی (1352) مرصادالعباد، تهران، چاپ محمدامین ریاحی.
نصیری، نگار (1388) «مطالعه تطبیقی مفهوم خلوت در خانه درون¬گرای ایرانی و خانه برون¬گرای غربی»، هنرهای زیبا، شماره 39، صص 37-46.
10.22059/jfaup.2018.68319.
نیکپناه، منصور و ابراهیم نوری (1395) «خلوت در حرای دل، بارزترین توصیه اقبال برای عرفا»، مطالعات شبهقاره، شماره 27، صص 147- 164.
10.22111/jsr.2016.2587.